प्यूठानको परिचय ः-
नेपाल राज्यको मध्यपश्चिमको मध्य पहाडी जिल्ला प्यूठान महेन्द्र राजमार्गको मध्यखण्ड दाङ्गको भालुवाङवाट राप्ती नदि किनारै किनार ९ कि।मि। मा स्वर्गद्धारी प्यूठान प्रबेशद्धारको गेट वाङ्गेशाल-७ ददेरीवाट प्यूठान सुरु हुन्छ । त्यसपछि प्यूठान प्रबेश गरि ६७ कि।मि। मा प्यूठान सदरमुकाम खलंगा रहेको छ । हाल ग्रावेल भईसकेको सुगम सडक र अव कालोपत्रे सडकको निर्माण कार्य संचालन भै रहेको छ । जसले गर्दा प्यूठानको सुगम सडकवाट पनी पहिचान हुनेछ ।
प्यूठान जिल्ला समुन्द्र सतहको ३०५ मि। उचाईदेखि ३६५९ मि।sाे उचाईमा रहेको छ । उष्ण समशितोष्ण र शित हावापानी भएको यहाँको वार्षिक वर्षा सरदर १३०० मि।मि। रहेको छ । मध्यम किसिमको हावापानी रहेको प्यूठान जिल्लाको अधिकतम तापक्रम ३० डिग्री सेल्सीयस र न्युनतम तापक्रम १४।८ डिग्री सेल्सीयस रहेको छ ।
२०१९ साल पुर्व प्यूठान भित्रीकोट नारीकोट उदयपुरकोट माडी खोला कालासेष र वाईसखुवा गरी ६ थुममा विभाजित भएकोमा २०१९ मा कालाशेष र वाईसखुवा रोल्पामा गाभिए । हाल प्यूठान जिल्ला २ निर्वाचन क्षेत्र ११ ईलाका र ४९ गाविसमा विभाजन गरिएको छ ।
मध्य पर्वतिय क्षेत्रभित्र पर्ने यो जिल्ला ८२।३० डिग्री देखी ८३ डिग्री पुर्व देशान्तर तथा २७।५५ डिग्री देखि २८।२५ डिग्री उत्तरी अक्षांश भित्र पर्दछ यस जिल्लाको कुल क्षेत्रफल १३०९ वर्ग किलोमिटर छ । यसरी परिचित छ प्यूठान ।
पवित्र तिर्थस्थल स्वर्गद्धारी ः-
प्यूठानको अग्लो डाँडामा समुन्द्र सतहदेखि २१२१ मि। १६०० रोपनी जग्गामा फैलिएको स्वर्गद्धारी आश्रम करिव ११५ वर्षदेखि अनवरत रुपमा अग्नीको ज्वालासंगको अखण्ड धुनी बेद पुजा बलीविनाको पुजा सयौ गाइ्र स्वर्गद्धारीको भाजिको साग आदि यसका आकर्षण हून् । त्यहाँवाट देखिने धवलागिरी हिमाल र जलजला हिमालको सौन्दर्यता यसको महत्व बढाएको छ ।
सदरमूकाम खलंगावाट िभंगृसम्म ३५।५ कि।मि। बस यात्रा गर्न सकिन्छ भने त्यहाँवाट निर्माणाधिन करिब १३ कि।मि। सडक पैदलमार्फत पार गरेपछी स्वर्गद्धारी पुगिन्छ । स्वर्गद्धारी आश्रमको दाङ्ग जिल्लाका बिभिन्न ठाँउमा गरि १०५० विघा जमिन स्वामित्वमा रहेको छ । त्यहाँको उत्पादनलाई स्वर्गद्धारी लगि भक्तजनहरुलाई समेत निःशुल्क खानपिनको व्यवस्था गरिन्छ । नेपाल भित्रवाट भन्दा भारतको उत्तरप्रदेश लगायतका स्थानवाट आउने भक्तजनहरुको ज्यादै आस्थाको केन्द्र बनेको छ -स्वर्गद्धारी । स्वर्गद्धारी पुग्ने जो कसैले पनि आश्रामको बिभुतिसंग नरिवलको प्रसाद ग्रहण गर्ने परम्परा पनी छ । बर्षै पिछ्छे मित्र राष्ट्र भारतका उत्तर प्रदेश उत्तराखण्ड लगाएत भारतका बिभिन्न स्थानका ३० हजार भन्दा बढि श्रद्धालु भत्तजनहरुले ५ घण्टाको लामो पदयात्रा गरि दर्शन गरेको पाइएको छ ।
मठमन्दिर ः
खलंगाका शिवालय गणेशस्थान भिमसेनस्थान सरस्वती बिजुवारका कालिकास्थान जालपास्थान मन्दिर झिम्रूक नदिको उत्गम स्थल गौमूखी दूई नदिको संगम ऐरावती देश÷विदेशवासीको आस्थाको केन्द्र झाकि्रस्थान देवस्थल प्यूठानका अतिरिक्त पर्यटकीय स्थलहरु हून् ।
प्राकृतिक सौन्दर्यः
मनोरम प्राकृतिक दृश्यले पूर्ण स्वर्गद्वारी धर्मावती र पकलाको फसा्रवथान गुफा वाग्लुङसंग जोडिएको स्याउलिवाङको कोठीभिर लेक वाङ्गेशालको घना चारकोसे जंगल स्याउलिवाङ्गको कोणधारी जंगल प्यूठानी जंगलमा पाईने बहु रंगका पुतली तथा मृगहरु आदि ।
स्थानीय उत्पादन ः
प्यूठानमा रहेको लोक्ताबाट नेपाली कागज जडिवुटी र कृषिजन्य उत्पादन वाँस तथा निगालोबाट बनेका सामाग्री खरा÷अर्खाको जंगली आलु र वादिकोटको आलखोलाको स्थानीय आलु ँप्यूठानी रातो मुला” ँप्यूठानी वाघमुखे चुलेसी” स्वर्गद्धारी र तुषाराको सुन्तला र मरन्ठानाको कमला तिराम मर्कावाङ्ग ढुंगेगढी र हंशपुरको अदुवा मह आदि । डामृ लिघा लुङ् र खवाङ् लगायतका गाविसमा पाईने ँस्लेट” निजी खरवारी र जंगलमा प्रसस्त मात्रामा पाईने चिउरी अल्लोबाट बनेका कपडाहरु आदि यहाँका आकर्षक उत्पादनहरु हन्
