सामुदायिक रेडियो प्यूठानको तेश्रो बार्षिक उत्सवको अवसरमा आयोजित काठमाण्डौं-बुटवल अभियान अन्तर्गत काठमाण्डौंमा असोज १ गते आयोजित प्यूठान जिल्लाको पर्यटन र समग्र विकास विषयक अन्तरकि्रया कार्यक्रममा प्रस्तुत कार्यपत्र
प्यूठान जिल्लाको समग्र विकास
- वामदेव गौतम
प्यूठान जिल्लाको समग्र विकासको उल्लेख गर्नुभन्दा पहिले विकासको अवधारणावारे संक्षिप्त रुपमै भए पनि चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ । यस चर्चाको प्रारम्भ जीविकोपार्जनका लागि सामाजिक रुपले आवश्यक उत्पादनका साधनमाथि जनताको सहज पहुँचको सुनिश्चितताबाट गर्नु उपयुक्त देखिन्छ । मानिस भएर वाँच्नका लागि प्रत्येक व्यक्तिका निम्ति उसको शरीरलाई आवश्यक पौष्टिक तत्व र सुस्कृतिक स्तरसहितको खाना शरीरको सुरक्षाको सुनिश्चितता र समाजको मान्यताअनुरुपको कपडा आफ्नो परिवार सहित रहनका लागि आवास शिक्षा स्वास्थ्य उपचार र मनोराजनको सुनिश्चितता हुनुपर्दछ । खेतवारी वनजंगल नदीनाला मूल पानी तथा जैविक विविधता मानिसलाई आवश्यक खाना प्राप्त गर्ने श्रोत हुन् र साधन पनि । शिक्षा प्राप्त गर्न स्कूल कलेज र विश्वविद्यालय आवश्यक पर्छन । स्वास्थोपचारका लागि अस्पताल स्वास्थ्य चौकी तथा औषधिको उपलब्धता हुनुपर्छ । मनोराजनका लागि नाचगान खेलकूद तथा अन्य कलात्मक प्रयोगको आवश्यकता पर्छ । खाना पकाउने भान्सा शुद्ध पिउने पानी उपयुक्त शौचालय अध्ययन गर्ने भेटघाट गर्ने वस्ने सुत्ने कोठाहरु र तिनमा वैज्ञानिक साधनहरु भएको घर नै आवास हो । लत्ताकपडा तथा अन्य आवश्यक वस्तु उत्पादनका लागि कारखाना उद्योगधन्दा र वन्दव्यापारको आवश्यकता पर्छ । मानिसले उत्पादन गरेको वस्तु विनिमयका लागि वजारको आवश्यकता पर्छ र त्यहाँसम्म जान आउनका लागि व्यवस्थित वाटो र यातायातका साधनहरुको आवश्यकता पर्छ । यिनीहरु नै सामाजिक रुपले आवश्यक उत्पादनका साधन हुन् । यी साधनमाथि जनताको सहज पहँुचको सुनिश्चितता नै समाजको सापेक्षित विकासको अवस्था हो ।
उत्पादनका साधन र श्रोतमाथि जनताको अधिकार भन्नाले तिनलाई आफ्नो आवश्यकता अनुरुप प्रयोग गर्ने न्यायोचित व्यवस्थापन हो । जनताको अधिकार भएको वस्तु उसको आफ्नो सम्पति मानिन्छ । यस किसिमको सम्पति एउटा प्रकृतिप्रदत्त हुन्छ र अर्को मानिसद्वारा निर्मित हुन्छ । यिनको संरक्षण र उपयोगको सुनिश्चितता मानिसको अधिकार हो । मानव समाज आज धेरै विकसित भएको छ र जटिल पनि वन्दै गएको छ । समाज वर्गमा विभाजित छ । विपरित स्वार्थ भएका मानिसहरुको आपसी सम्वन्धलाई व्यक्त गर्ने अवधारणा नै वर्ग हो । यसलाई व्यवस्थापन गर्न राज्यको उत्पति भएको हो । वर्ग स्वार्थको रक्षा गर्न राज्यसत्ताको विकास भएको हो । विज्ञान र प्रविधिको विकासले आज समाजको सम्बन्ध राष्ट्र हुँदै अन्तर्राष्ट्रमा विकासित भएको छ । मानिसको पहुँच पृथ्वीभन्दा पर अन्तरिक्ष ग्रह उपग्रह तारा मण्डल र ब्रम्हाण्डमा समेत वन्ने अवस्थातर्फ उन्मुख छ । आज मानिसको विकास भन्नाले यिनीहरुमाथि जनताको पहुँचको अधिकारलाई जनाउँछ । मानिस अन्तर्राष्ट्रिय भइसकेको छ । यसको अर्थ के हो भने आज संसारमा कुनै पनि देशमा जम्मा भएको धन सम्पति अमुक देशका नागरिकको मात्र अधिकारभित्र होइन सारा संसारभरिका देशका नागरिकको समान अधिकारभित्र पर्दछ । यो मानवजातिभित्रको सवभन्दा ठूलो संघर्षको विषय पनि हो । यो संघर्षबाट अन्तमा मानवजातिको सम्पतिमाथि मानव मात्रको अधिकार स्थापित हुनेछ ।
प्यूठान जिल्लाको अवस्थिति इतिहास र जनता
प्यूठान जिल्ला नेपालको मध्यपश्चिमको राप्ती अाचलमा अवस्थित छ । भौगोलिक हिसावले ८२ड्ढ३०ू देखि ८३ू पूर्वी देशान्तर र २७ड्ढ५५ू देखि २८ड्ढ२५ू उत्तरी अंक्षासको बीचमा यो जिल्ला फैलिएको छ । जातीय वसोवासको हिसावले हेर्दा अहिले यो वहुजातीय वहुभाषिक र वहुसंास्कृतिक अवस्थामा छ । भाषा र इतिहासका प्रकान्ड विद्वान वालकृष्ण पोखरेलका अनुसार यो मगर जातिको आदि थलो हो । यस अर्थमा यो मगरातको एउटा हिस्सा हो । २०१८ सालमा प्यूठान जिल्लाको एउटा हिस्सा सामेल गरी रोल्पा वन्यो । त्यसपछि प्यूठान पहिलेको तुलनामा सानो भयो । १८औं शताब्दीसम्म यो जिल्ला कर्णाली अन्तरगतका वाइसे राज्य समूहमा पर्दथ्यो । यहाँ ससाना भूरे टाकुरे राजाहरु थिए । भौगोलिक एकिकरणको सन्दर्भमा भएको गोरखाली राजाको आक्रमणपछि यो जिल्ला नेपाल राज्यमा समाहित भएको हो । अहिले प्यूठानको पूर्वमा अर्घाखाँची गुल्मी र वाग्लुङ जिल्लाहरु पर्दछन् भने पश्चिममा रोल्पा र दाङ देउखुरी पर्दछन् उत्तरमा रोल्पा र दक्षिणमा अर्घाखाँची तथा दाङ देउखुरी पर्दछन् । यसरी पाँच जिल्लाको सीमाना प्यूठान जिल्लासित जोडिएको छ । अहिले प्यूठानको क्षेत्रफल १३०९ वर्ग किमी रहेको छ । ०५८ को जनगणनाअनुसार प्यूठानको जनसंख्या २४७४०१ रहेको छ । यहाँ जाति भाषा समुदायको हिसावले मगर ३०।६५% वाहुन ११।५९% क्षेत्री २७।०६% वाँकी अन्य प्रतिशतमा दलित समुदाय सहितका आर्य तथा गुरुङ र मुस्लिमको वसोवास छ । सवै जाति भाषा र समुदायका वहुसंख्यक जनता श्रमिक वर्गमा पर्दछन् । यहाँका जनता मिहेनती र सृजनशील रहेका छन् । यो जिल्लाको सदरमुकाम झिम्रुक नदीको किनारमा ठडिएको मालारानी पहाडमा अवस्थित खलंगामा पर्छ । यहाँ वर्षमा तीन महिना मात्र खान पुग्ने १५% छ महिना मात्र खान पुग्ने २५% एक वर्षसम्म खान पुग्ने ४०% र एक वर्षभन्दा वढी समयसम्म खान पुग्ने २०% जनता छन् । आ।व। २०६४÷०६५ मा यहाँको खाद्यान्न आयात ८८४५ मेक्ट्रिक टन थियो । समग्र नेपालमा ३९।६% जनता गरिबीको रेखामुनि छन् भने प्यूठान जिल्लामा गरिवीको रेखामुनि ४७।२% रहेका छन् ।
प्यूठान जिल्लामा माडी र झिमु्रक नामका दुई मुख्य नदीहरु वग्दछन् । अनेकौ शाखानदी खोलानालाहरुले यिनको जलाधार वनाएका छन् । यिनै नदीहरुबाट झिम्रुक उपत्यका लगायतका उर्बर भूमिको निर्माण गरेका छन् । जैविक विविधताले युक्त खोलानाला पहाड खाँेच उपत्यका आदि यहाँ रहेका छन् । प्रसिद्ध तीर्थस्थल स्वर्गद्वारी पनि यसै जिल्लामा रहेको छ । ऐतिहासिक महत्वको किल्ला भित्रिकोट पनि यही पर्दछ । यहाँका जनताको मुख्य पेशा कृषि हो उल्लेख्य संख्यामा वैदेशिक रोजगारिमा पनि जनता गएका छन् । त्यस्तै सानो हिस्सा सरकारी जागिर र शिक्षण पेशामा पनि संंलग्न छ ।
२००७ सालको अपूर्ण क्रान्तिदेखि २०६२÷६३ को शान्तिपूर्ण जनक्रान्तिसम्म भएका सवै आन्दोलनहरुमा प्यूठानी जनताहरुले सकि्रयतापूर्वक भाग लिएका छन् । २००७ सालमा मुक्ति सेनाले खलंगा कब्जा गर्दा स्थानीय जनताले हार्दिकतापूर्वक साथ दिएका थिए । मुक्ति सेनाको सहयोगमा एउटा स्कूल पनि स्थापना गरिएको थियो । यहाँका किसान अगुवा वौद्धिक समुदाय र सचेत विद्यार्थी तथा राजनीतिक कार्यकर्ताले सामाजिक सुधारका जागरण र सामन्त जालि फटाहा विरोधी आन्दोलन पनि बेला बेलामा संचालन गरेका छन् ।
पूर्वाधार विकासका रुपमा पूर्वपश्चिम राजमार्गको भालुवाङदेखि प्यूठान सदरमुकाम खलंगासम्म मोटरवाटो पुगेको छ । यसका लागि प्यूठानी जनताले २००९ सालदेखि अनवरत श्रम सीप र संघर्ष संचालन गरेका छन् । यस मोटरवाटोसँग विभिन्न ठाउँलाई जोड्न धेरै ठाउँमा कच्ची मोटरवाटो पुर् याइएको छ । एउटा साना जलविद्युत योजनाका रुपमा झिमु्रक जलविद्युत आयोजना यहाँ संचालित छ । कतिपय िसंचाई योजना पनि संचालित छन् । अहिले ५ ओटा क्याम्पस १३ उच्च मा।वि। र ३६ मा।वि। ३९ नि।मा।वि। २५४ प्रा।वि। र ३२० वाल विकास केन्द्रहरु पनि संचालित छन् । यी संस्थाहरुमा हजारौ छात्र छात्राहरुले अध्ययन गर्दछन् । अहिले जिल्लाकै बौद्धिक व्यक्तित्वहरु यी शिक्षण संस्थाहरुमा अध्यापनरत छन् ।
देशका अरु भागमा जस्तै प्यूठानी जनता पनि मान्छेद्वारा मान्छेमाथि गरिने अनेक रुपका शोषणबाट पि_िल्सएका छन् । मुख्य रुपमा यहाँका जनता सामन्ती शोषणमा पि_िल्सन अहिले पनि वाध्य छन् । महिलामाथि पितृसत्तात्मक शोषण कायमै छ । जातिपाति उँचनीचको भेदभाव र छुवाछुतको अमानवीय शोषणमा उल्लेख्य जनसमुदाय परेका छन् । त्यसपछि व्यापारी साहु र वंैकहरुले जनतामाथि शोषण थोपरेका छन् ।
प्यूठानी जनता कुनै न कुनै रुपमा आर्थिक कि्रयाकलापमा संलग्न छन् । यहाँको यथार्थ तथ्यांकको अभावमा प्रतिव्यक्ति आय अनुमान गर्न गाह्रो छ । तर कृषि व्यापार वैदेशिक रोजगारी र जागिर नै यहाँका जनताको आयश्रोतका आधार हुन् । यहाँका धेरै जनता गरिवीको रेखामुनि वाँच्न बाध्य छन् । तर प्राकृतिक श्रोत साधनका हिसावले प्यूठान गरीव छैन । यहाँको जैविक विविधता जल सम्पदा विभिन्न खानीहरु पर्यटन मानव संसाधन उर्वरा भूमिलाई जनताको समृद्धिका निम्ति यॊजनाबद्ध रुपमा विकास र उपयोग गर्न सक्ने हो भने चाँडै नै प्यूठान धनी समृद्ध र सुसस्कृत वन्न सक्छ ।
वाटोघाटो स्कूल कलेज अस्पताल आदि वनेपछि विकाश भएको मानिन्छ । प्रतिव्यक्ति आन्दानी वढ्यो भने पनि विकाश भएको मानिन्छ । तर यिनको प्रतिफल जनताका निम्ति छैन र मुठ्ठिभरका केही व्यक्तिका निम्ति मात्र छ भने जनताको विकाश हुँदैन । त्यसो भएर हरेक विषयको बृद्धिलाई मात्र विकाश मान्ने मापदण्डलाई उचित मान्न सकिन्न ।
प्यूठानको समग्र विकाससम्बन्धी अवधारणा
प्यूठानको समग्र विकासको आशय यहाँ वसोवास गर्ने सबै जाति सवै भाषा सबै संस्कृतिका जनताको सापेक्षित र सर्वांगिण विकास नै हो । यसलाई दुई भागमा बाँड्नु पर्दछ । एउटा दीर्घकालीन र अर्को अल्पकालीन । दीर्घकालीन भन्नाले हामीले शुरु गर्ने कामको अनिवार्य परिणतिका रुपमा प्राप्त हुने अवस्था हो । त्यो आजका निम्ति तात्कालिक लक्ष्य अर्थात उद्देश्य हो । तात्कालिक काम भन्नाले जनताका ज्वलन्त समस्या समाधानका लागि तत्काल गर्नुपर्ने प्रयत्नहरु हुन् । तात्कालिक लक्ष्य प्राप्त भएपछि प्यूठानी जनताका आधारभूत समस्या समाधान हुनेछन् । त्यसपछि पनि जीवनस्तर उन्नत गर्ने अनेकन कामहरु गरिरहनु पर्नेछ । कतिपय समस्या संघात्मक व्यवस्था कार्यान्वयन भएपछि समाधान हुनेछन् कतिपय समस्या कृषि क्रान्ति कार्यान्वयन गर्दा समाधान हुनेछन् र अन्य समस्या कृषि औद्योगिकरणबाट समाधान हुनेछन् ।
प्यूठान अत्यन्त पिछडिएको उत्पादन पद्धति भएको जिल्ला हो । यहाँबाट ज्यादै सानो मात्रामा जडिबुटी मात्र अत्यन्त सस्तो मूल्यमा भारत निर्यात हुन्छ । अरु कुनै पनि वस्तु निर्यातमुखी छैनन् । मानव संसाधनका रुपमा ठूलो मात्रामा भारत र अन्य मुलुकतिर श्रमशक्ति प्रवाहित हुन्छ । ज्यादै पिछडिएको उत्पादन पद्धतिका कारण जनताको सचेतनता पनि कमजोर देखिन्छ । यो उत्पादन पद्धतिलाई अर्धसामन्ती नामाकरण गरिएको छ । अर्धसामन्ती उत्पादन पद्धतिबाट मुलुकलाई निकास दिन सामन्तवादलाई सबैतिरबाट प्रहार गर्नु जरुरी छ । सामन्तवादका ठाउँमा नयाँ किसिमको पूँजीवादलाई नै स्थापित गर्नुपर्छ । त्यो समाजवादउन्मुख हुनु जरुरी छ । त्यस्तो समाजवाद लोकतन्त्र सहितको मात्र हुन सक्नेछ । त्यस्तो समाजवादको मोडेल र परिभाषा अहिलेसम्म अगाडि आएको छैन । तर आजको अवस्थामा समाजवादभित्र नीजि-सामुहिक सहकारी र सार्वजनिक गरी तीन प्रकारका अर्थतन्त्र प्रतिस्पर्धात्मक रुपमा अस्तित्वमा रहनेछन् । सामन्तवादलाई उन्मूलन गर्ने सबभन्दा प्रभावकारी उपाय भनेको क्रान्तिकारी भूमिसुधार नै हो । यसका साथै जातिपाति उचनीचको भेदभावपूर्ण अवस्थाबाट जनतालाई मुक्त गर्नु पनि सामन्तवादको अन्त्य हुनु हो । यी कामहरुका साथै वैदेशिक हस्तक्षेपबाट मुक्त राष्ट्रिय स्वतन्त्रता अखण्डता र सार्वभौमसत्ताको रक्षाबाट आन्तरिक रुपमा जनताले प्राप्त गरेका सम्पूर्ण अधिकारहरुको सुनिश्चितता हुनेछ । तर यी सबै काम प्यूठान जिल्लामा मात्र सम्पन्न हुन सक्दैनन् । िसंगो देशको परिवर्तन र विकासको अभिन्न अंगका रुपमा यो जिल्लामा पनि परिवर्तन र विकास सम्भव हुने हो ।
सर्वप्रथम कृषि क्रान्तिका लागि क्रान्तिकारी भूमिसुधार लागू गरी ग्रामीण क्षेत्रका गरिव भूमिहीन र उत्पादक किसानहरुको कृषि भूमिमा पहँुच स्थापित गर्नु पर्दछ । निर्वाहमुखी कृषि उत्पादनका ठाउँमा व्यवसायिक कृषि प्रणाली लागू गर्नुपर्दछ । सम्पूर्ण कृषि योग्य भूमिमा आवश्यक िसंचाइको व्यवस्था गर्नुपर्दछ । जैविक विविधतामा आधारित कृषि उत्पादनमा जोड दिनुपर्दछ । आधारभूत शिक्षा र स्वास्थ्य उपचार राज्यद्वारा निःशुल्क उपलब्ध गराउनु पर्दछ । राज्यद्वारा खाद्य सम्प्रभुताको सुनिश्चितता गरिनुपर्दछ । पूरै जिल्लामा उद्योगको विकास गरिनु पर्दछ । गरिवी उन्मूलन गर्ने र वेरोजगारी अन्त्य गर्ने कार्यक्रम लागू गर्नुपर्दछ । रोजगारी उपलब्ध नहुँदासम्म राज्यद्वारा वेरोजगार भत्ता उपलब्ध गराइनु पर्दछ । योग्यता वमोजिमको काम र काम अनुसारको पारिश्रमिकको व्यवस्था गरिनु पर्दछ ।
तात्कालिक र
र ज्वलन्त कामहरु
१ भालुवाङ्देखि सदरमुकामसम्म लोकमार्ग विस्तार गर्नुका साथै सदरमुकामलाई मध्यपहाडी लोकमार्गसँग जोड्ने अर्को मोटरवाटो निर्माण गर्नुपर्दछ । साथै सम्पूर्ण उत्पादन क्षेत्रसम्म लोकमार्गलाई जोड्ने कृषि सडक विस्तार गर्नुपर्दछ । वायो खोला अरुङ खोला जुम्रीखोला लुङ खोला कोरिडोर निर्माण गर्नुपर्दछ । चकचकेदेखि माडी खोलाका दुवै किनारामा मोटरवाटो निर्माण गर्नुका साथै चेर्नेटादेखि तिग्रा हुँदै झिमु्रक खोला कोरिडोरलाई राप्ती हुँदै वांगेसालसम्म जोड्नु पर्दछ । िभंग्रीदेखि स्वर्गद्वारीसम्मको मोटरवाटोलाई जतिसक्दो छिटो स्तरोन्नति र पक्की गर्नुपर्दछ । प्यूठान सदरमुकामदेखि छिमेकी जिल्लाका सदरमुकामहरुसम्म मोटर वाटोको आधुनिक पहँुच स्थापित गर्न जिल्लाको आफ्नो सीमानासम्मका मोटरवाटोलाई स्तरोन्नति र कालोपत्रे गरी व्यवस्थित गर्नुपर्दछ । यसो गर्न सकियो भने सम्पूर्ण उत्पादन क्षेत्रसँग सिधै वजारको सम्वन्ध कायम गर्त सक्भव हुनेछ ।
२ सम्पूर्ण कृषियोग्य भूमिमा िसंचाई कार्यक्रम लागू गर्नका लागि झिम्रुक उपत्यकाको व्यवस्थित िसंचाई योजनाका साथै माडीखोलाको िभंग्रीनेर वाँध हाली विजुली उत्पादन गर्ने र माडिखोलाका दुवै किनारका कृषियोग्य जमिनमा कृषि विकासका लागि िसंचाई सुविधा उपलब्ध गराउनुपर्दछ ।
३ जिल्लाका जोखिमपूर्ण सम्पूर्ण वस्तिलाई लोकमार्गसित जोडेर विकास गरिने आधुनिक वस्तीहरुमा स्थानान्तरण गरिनुपर्दछ । यसरी वस्ती विकास गर्दा खेतीयोग्य उर्वर भूमिलाई वस्तीका लागि प्रयोग गर्नुहुदैन ।
४ जनतालाई पायक पर्ने ठाउँमा स्कूल कलेज र अस्पताल निर्माण गरिनुपर्दछ । सम्पूर्ण वस्तीमा शुद्ध पिउने पानीको सुनिश्चितता गरिनुपर्दछ ।
५ उत्पादनको केन्द्रमा पर्ने गरी आधुनिक हाट वजार विकसित गर्नुपर्दछ । हाट वजारमा शीत भण्डार निर्माण गरी कृषि उत्पादनको संरक्षण गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्दछ ।
६ ऐरावतभन्दा उत्तरको माडी खोलामा उच्च वाँधबाट विजुली उत्पादन गर्ने र माडीखोला जलमार्ग संचालन गर्ने योजना वनाउनुपर्छ । यसरी जम्मा भएको पानी व्यवसायिक उत्पादनका लागि पनि प्रयोग गर्नुपर्दछ । जलविद्युत कार्यक्रमबाट प्राप्त हुने रोयल्टी र स्थानीय अग्राधिकार वापत प्राप्त हुने रकम जिल्लाको अन्य विकासमा लगानी गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ ।
खानी उत्खनन्
१ जिल्लाका विभिन्न ठाउँमा रहेका फलाम खानी तामाखानी सिसा खानी र सुन खानीको खोज अनुसन्धान गर्नुपर्छ । आर्थिक रुपले फाइदाजनक देखिएमा उत्खनन् गरी व्यवसायिक रुपमा प्रयोग गर्नुपर्दछ । अग्राधिकार वापत प्राप्त हुने रकम स्थानीय विकास कार्यमा लगानी गर्नुपर्छ ।
२ खानी उत्खनन् गरी रोजगारी अभिबृद्धिका लागि गरी कारखानाहरुको स्थापना गर्नुपर्छ ।
पर्यटन विकास
१ स्वर्गद्वारी धार्मिक तथा पर्यटन स्थलका रुपमा अहिले पनि रहेको छ । त्यसलाई आधुनिकीकरण गर्ने र त्यहाँका पुरातात्विक ऐतिहासिक महत्वका स्थान तथा देवालयहरुको संरक्षण गर्ने काम गर्नुपर्दछ । स्वर्गद्वारीमा वेद अध्ययनशाला योग आश्रम आयुर्वेदको आधुनिक अध्ययन र चिकित्सालय स्थापना गर्ने तथा सुविधासम्पन्न जेष्ठ नागरिक आश्रम स्थापना गर्ने काम गर्नुपर्छ । गौशाला यहाँको विशेषता हो । यसलाई आधुनिक र वैज्ञानिक ढंगले व्यवस्थित गर्नुका साथै गोवरबाट प्रांगारिक मल गौमुत्रबाट आयुर्वेदिक औषधी र प्राकृतिक मलको निर्माण गर्ने काम गर्नुपर्छ । दुधबाट विभिन्न खाद्य सामग्री उत्पादन गर्ने गरी यसलाई व्यवस्थित गर्नुपर्दछ । यो क्षेत्रलाई लाखौ स्वदेशी र विदेशी पर्यटकहरुका लागि हप्तौ वसेर खुसी र शान्त जीवन विताउने थलोको रुपमा विकास गर्ने गुरुयोजना वनाउन योजनाकार इन्जिनियर अर्थशास्त्रीसहितको एक कार्यदल वनाउनु पर्दछ । त्यसरी कार्यदलले दिएको प्रतिवेदन अनुसार सात वर्ष भित्रमै स्वर्गद्वारी वृहत्तर परियोजना कार्यान्वयन गरिसक्नुपर्छ ।
२ ऐतिहासिक महत्वको स्थल हो भित्रिकोट । भित्रिकोट वाइसे राज्य समूहभित्रको एउटा राज्यको किल्ला हो । त्यो किल्ला ठूलठूला ढुंगाहरुलाई जम्मा गरेर वनाइएको थियो । त्यसको खोज अनुसन्धान गर्न जरुरी छ । त्यसका लागि इन्जिनियरहरुको एउटा कार्यदल निर्माण गरी प्रतिवेदन तयार गर्ने जिम्मा दिनुपर्छ । त्यसलाई पुनः निर्माण र संरक्षण गरी आधुनिक पर्यटनस्थलका रुपमा विकास गर्नुपर्छ ।
३ भित्रिकोट राज्यद्वारा संचालित डल्लेमा आयोजना गरिने तिहार मेला एउटा ऐतिहासिक संस्कृतिको द्योतक हो । यो मेला अद्यावधि तिहारमा लगाइन्छ । यहाँको मुख्य विशेषता सरायँे तरवार खेल हो । यो तिहार मेलालाई आधुनिकीकरण गर्नुका साथै परम्परागत संस्कृतिलाई संरक्षण पनि गर्नुपर्दछ । यो मेलालाई हेर्न देशैभरिबाट पर्यटक आउने स्थितिको सिर्जना गर्नुपर्छ ।
झिमु्रक उपत्यका विकास कार्यक्रम
प्यूठान जिल्लाको केन्द्र भागमा रहेको सदरमुकामसहितको झिम्रुक उपत्यका झिमु्रक नदीले निर्माण गरेको अत्यन्त उर्वरा भूमि हो । हाल यो उपत्यकामा दांखाक्वाडी खैरा खलंगा धर्मावती विजुवार र विजयनगर आदि गाविसहरु पर्दछन् । यो उपत्यकालाई कृषि उत्पादन वस्ती विकास वजार कृषि उद्योग आदिसहितको आधुनिक नगरपालिकाका रुपमा विकास गर्नुपर्छ । पूर्वाधार विकासका रुपमा चक्रपथ निर्माणको काम तुरुन्त थालिहाल्नु पर्छ । यस उपत्यकाका आसपासका जोखिमपूर्ण वस्तीहरुलाई यसै उपत्यकाका रुखो जमिनमा स्थानान्तरण गरी वस्ती विकास गर्नुपर्छ । झिमु्रक उपत्यका विकासको गुरुयोजना तयार गर्न विज्ञहरुको एउटा कार्यदल निर्माण गरी तुरुन्त काम थालिहाल्नु पर्छ ।
वन विकास कार्यक्रम
निरन्तर वन विनाश भइरहेको वर्तमान सन्दर्भमा सामुदायिक वन उपभोक्ता महासंघ अन्तरगत व्यापक रुपमा वन विकास कार्यक्रम लागू गर्नुपर्दछ । यसो गर्दा कतिपय क्षेत्रमा कृषि उत्पादनका रुपमा पनि वनलाई प्रयोग गर्नुपर्दछ । उच्च पहाडी क्षेत्रमा सुन्तला खेती विस्तार गर्न सकिन्छ । त्यसैगरी हावापानी र भौगोलिक अवस्थालाई हेरी कुनै पनि कृषिजन्य उत्पादनको सन्दर्भमा पनि यसलाई प्रयोग गर्नुपर्छ । यसबाट वातावरण परिवर्तनबाट पर्ने नकारात्मक प्रभावलाई न्यूनीकरण गर्न सहयोग पुग्नेछ ।
यी सबै कामहरु गर्नका निम्ति जनमतका हिसाबले अग्रणी हैसियतमा रहेका जिल्लामा कि्रयाशील समस्त वामपन्थी शक्तिहरु विकास निर्माणका काममा आ आफ्ना सैद्धान्तिक - बैचारिक मतान्तरका बावजुद एकतावद्ध चएर साझा सहमतिका साथ अगाडि वढ्नु आवश्यक छ । त्यसो भयो भने मात्र अरु राजनीतिक शक्ति र नागरिक समाज समेत विकास निर्माणका काममा हातेमालो गर्न सहभागी हुनेछन् । अनि मात्रै प्यूठानी जनताका आवश्यकता र आकांक्षाहरु पूरा हुन सक्नेछन् र प्यूठानको समग्र विकासको ढोका पनि खुल्नेछ ।
