खण्ड क
वातावरण )जलवायु परिवर्तन हाम्रो स्थिति र हाम्रो समय सापेक्ष कार्यभार
विकास मिडिया सर्विस नेपालद्वारा साचालित सामुदायिक रेडियो प्यूठान एफ।एम। ९२ मेगाहर्जको तेश्रो वार्षिकोत्सवको अवसरमा १ महिने अभियानको कार्यक्रम अन्तरगत बुटवलमा आयोजित कार्यक्रममा प्रस्तुत ँवातावरण र प्यूठानको विकास’ सम्बन्धि कार्यपत्र ।
आदरणीय यस कार्यक्रमका अध्यक्ष ज्यू
अतिथि ज्यू जिल्लाबाट बुटवलमा बस्दै आउनुभएका सम्पुर्ण प्यूठानी मित्रहरु एवं
संचारकर्मि पत्रकारहरु¸
सर्वप्रथम मैले अन्तरसंवाद कार्यक्रम सामुदायिक रेडियो प्यूठानका तर्फबाट बुटवलमा आयोजित यो अन्तरकि्रया कार्यक्रममा उपस्थित सबै अतिथि र सहभागी मित्रहरुलाई अभिवादन गर्न चाहन्छु । रेडियो प्यूठानले पहिले सधैंभन्दा बेग्लै अहिले खास गरेर प्यूठान जिल्लाको सर्वाङ्गिण विकास र वातावरण संरक्षण एवं पर्यटनको विकासमा प्रमुख जोड दिएर आफ्नो वार्षिक उत्सवको कार्यक्रम सम्पन्न गर्ने जुन आयोजना गरेको छ त्यो अत्यन्त प्रशंसनीय कार्य हो । त्यस प्रकारको मौलिक सुझबुझ र कार्यक्रमका लागि म यो अन्तरकि्रया कार्यक्रमका आयोजकहरुलाई धन्यवाद दिन चाहन्छुं । त्यसका साथै यसप्रकारको कार्यक्रमले प्यूठान जिल्लाको विकास र पर्यटनमा मद्दत पुग्नुका साथै त्यो कार्यक्रमद्वारा उक्त प्रश्नहरुप्रति देशव्यापी रुपमा जनमत तथा समर्थन र सहयोगको वातावरण तयार पार्न दिनेछ र त्यसरी जिल्ला र जिल्लाको पर्यटनको विकासमा समेत योगदान दिनेछ भन्ने आशा र कामना पनि गरेको छुं ।
क।वातावरण भनेको के हो
जुन-जुन घटना र प्रकृयाहरुको आपसी अन्तरसम्बन्ध अन्तरकृया र एक अर्काको आपसी सहयोग एवं योगदानबाट पृथ्वीमा विद्यमान जिवन प्रणालीको अस्तित्व रहन्छ र विकसित हुन्छ - त्यसैलाई वातावरण
भनिन्छ । जसलाई मात्र यस पृथ्वीमा हामीले पाउन सक्दछौं र पाईरहेका छौं । जल जमिन जंगल वायु र जैविक विविधताको जुन एकिकृत र संयुक्त सम्पदा पृथ्वीमा छ त्यही नै वातावरण हो । यि ५ कुराहरु नरहेमा जिवन र मानव समाजको अस्तित्व र विकास सम्भव थिएन र पछि पनि रहन सक्ने छैन । यही वातावरण नामक शब्दको दायरा भित्र पर्ने विविध पक्षहरुलाई हामीले अलग-अलग रुपमा सम्बोधन गर्दा मण्डल पनि भन्ने गर्दछौं जस्तै भूमण्डल पृथ्वीको भित्र सम्मको भाग जलमण्डल पृथ्वीको बाहिर पट्टि ७१% ढाकेको जलमग्न क्षेत्र स्थलमण्डल पृथ्वीको वाहिरी जमिनको भाग वायुमण्डल पृथ्वीको वाहिरी पातलो ग्यासहरुको खोल जो बढीमा १००० किलोमिटर टाढासम्म ५ खण्डहरुमा पत्र-पत्र बनेर पृथ्वीका जिवहरुको लागि सुरक्षा कवचको रुपमा अस्तित्व राख्दछ र जसको वजन पृथ्वीको १ अरब भाग मध्ये १ भागसम्म मात्र पर्दछ र अर्को हो जिव मण्डल अर्थात् करोडौं प्रकारका जिवहरु जो विविध वनस्पतिहरु र जिव जन्तुहरुका प्रजातिहरुको रुपमा यस पृथ्वीमा अस्तित्व राख्दछन् उपरोक्त सवै मण्डलहरु एक अर्कामा यसरी अन्तरकृया गर्दछन् कि जसको कारणले गर्दा नै यि प्रत्येक पक्षहरु माझ गति पैदा भईरहन्छ र रुपान्तरण भईरहन्छ । त्यसैले ति प्रत्येक मण्डलहरु हरेक नयाँ घटना र प्रकृयाको अभ्युदयको लागि कारण र कारक हुन पुग्दछन् भने प्रभाव पनि बन्दछन् । जस्तै वर्षात्को कारणले हरियाली विस्तार हुन्छ भने पुनः हरियालीको कारणले वर्षात् ल्याउन सक्दछ । जहाँ जंगल हुन्छ त्यहाँ त्यसकारणले अनेकौं प्रकारका जिवहरु बसोबास गर्दछन् जन्मन्छन् र तिनले आ-आफ्नो विशेषता गुण अनुसार अन्य घटनाहरुलाई प्रभाव पार्दछन् । आदि आदि । अतः विभिन्न मण्डलहरु माझ जैविक अस्तित्व र विकासको लागि उपरोक्त प्रकारको पारस्पारिक र अनिवार्य निर्भरता रहेकाले मानिसहरु पनि वातावरण विना अस्तित्व राख्न सक्दैनन् ।
ख।वातावरण र मानवको अन्तरसम्बन्ध ः
मानव प्रजातिको अभ्युदय र विकास जमिन जंगल जल वायु र जैविक विविधतामा मात्रै सम्भव भएकाले हामी यसलाई यस पृथ्वीमा पाएका छौं र अन्य ग्रह वा ग्याले_िक्सहरुमा र नक्षत्रहरुमा हामीले यसलाई पाउन सकेका छैनौं । मानव मात्र पृथ्वीमा विद्यमान वातावरणीय सम्पदाहरुको उपज हो र उसको विकास र अस्तित्व यसमा मात्र सम्भव छ । साथै यसको विनास पनि वातावरणको विनाससँगै हुन सक्दछ ।
हावा पानी उर्वर जमिन अनेकौं प्रकारका वनस्पति र जिवजन्तुहरुको अभाव वा अनुपस्थितिमा मानिसको कस्तो हालत होला एक क्षणको आंकलन र कल्पना नै काफी छ कि हामी रहन सक्ने छैनौं र रहनु र हुनको मूल कारण मध्ये एउटा कारण यस पृथ्वीमा वातावरणको उपस्थिति नै हो । यसको अर्थ यो होइन कि यसमा मानिसको आफ्नो भूमिका छैन । मानिसको अस्तित्वको रक्षा र विकासको लागि अर्को मूल कारण उसको आफ्नो भूमिका हो जसले वातावरणीय सम्पदा र अन्य सम्पदाहरु जस्तै गुरुत्वाकर्षण प्रकाश अनेकौं अदृश्य तरड्ड र उर्जाहरु एवं स्पेस आदि संग पनि अन्तरकृया गरिरहन्छ र आफ्नो अस्तित्वको रक्षा र विकासको लागि अनुकूलन युक्त तालमेल मिलाई रहन्छ ।
सारांशमा भन्दा यसले अन्य ब्रम्हाण्डीय घटनाहरुको साथै सम्पूर्ण वातावरणीय सम्पदाहरुसंग अन्तरकृया निरन्तर गरिरहन्छ र हरेक वातावरणका मण्डलहरु वा अंसियारहरुले पनि मानव जातिसंग अन्तरकृया गरिरहन्छन् र अटुट रुपमा अन्तरसम्बन्ध राख्दछन् । तर यसको अर्को एउटा यस्तो पाटो छ जसमा मानिसले आफ्नो अस्तित्वको रक्षा र विकासको लागि अन्तरमानविय अन्तरकृया पनि त्यसरिनै निरन्तर जारी गरिरहन्छ जसको अभावमा पनि उसको विकास सम्भव छैन । किनकी मानिसको मूल विशेषता जैविक हुनुको साथै सामाजिक पनि हो । सामाजिक भएकाले नै उसले आफै माझ र वातावरणीय सम्पदासंग अन्तरकृया गर्न आफ्नो लागि अनुकूल स्थिति कायम राख्न एवं जैविक सामाजिक र प्रजातिय विकासलाई सहज र तर्कसंगत ढंगले निरन्तरता दिन समाज व्यवस्थाहरु संगठनहरु र काम गर्ने विधिहरु श्रम विभाजन अंगाल्दै आएको कुरा त जग जाहेर नै छ । शिकारी व्यवस्था पशुपालन व्यवस्था कृषि व्यवस्था उद्योगी व्यवस्था आदि मानिसले आफ्नो विगत इतिहासमा किन कायम गर्दै आयो भने त्यसबाट उसको विकास सरल सहज उच्चतर र उन्नत हुन सकोस् । तर मानिस पनि त गतिशिल प्राणी हो जो निरन्तर गति र रुपान्तरणको आम तथा सामान्य प्रकृया देखि अलग रहन सक्ने कुरै भएन त्यसैले यसले आफ्नो यस आमप्रकृया अन्तरगत आफू आफ्ना व्यवस्थाहरु कार्य प्रणाली र संगठनहरुमा रुपान्तरण गर्दै आएको छ । आजको विश्वमा विद्यमान विश्व पूजिवादी व्यवस्था अर्थात् विश्व कर्पोरेट व्यवस्था जहाँ ६९०००० कर्पोरेशनहरुको विश्वको राजनीति अर्थनीति विज्ञान प्रविधि र संस्कृतिमा एवं नेतृत्वमा मूलभूत रुपले नियन्त्रण छ छ र आज शिकारी पशुपालक कृषि र राष्ट्रिय उद्यमी व्यवस्थाहरु प्रायः छैनन् र भएपनि अवशेषको रुपमा मात्रै छन् ।
आजको विश्वमा व्यवस्थापन गर्नको लागि मूलतः विश्व स्तरकै हजारौं विधि र नियमहरु सांगठनिक संजालहरु उत्पादन विक्री-वितरण र आदान प्रदानका साजालहरु शिक्षा स्वास्थ्य र सेवाका संजालहरु विज्ञान प्रविधि र नियन्त्रणका संजालहरु सुचना-आदान-प्रदानका संजालहरु आवत-जावतका संजालहरु एवं राजनीति-युद्ध सुरक्षा र आक्रमणका संजालहरु विद्यमान छन् । त्यतिमात्रै होइन सवभन्दा केन्द्रियकृत रुपमा विश्व स्तरमा मुनाफा कमाउने र मुठ्ठीभर धनाढ्यहरुको हातमा पूजी वा धन केन्द्रित गर्ने साजालहरु अत्यन्तै व्यवस्थिति रुपले साचालित छन् । त्यसैले यस विश्वमा अत्यन्तै थोरै मानिसहरुको हातमा अत्यन्तै धेरै पूजि जम्मा हुन पुगेको छ ।
आजको विश्वमा एकातिर ७०५ मानिसहरुको हातमा जम्मा ५५ पूजि मात्र केन्द्रित छ जसलाई गरिबीको रेखा मुनि रहेका मानिसहरु भनिन्छ भने अर्कोतिर विश्वका १०५ मानिसहरुको हातमा ८५५ विश्वको पूजि केन्द्रित रहेको छ र त्यस मध्येमा २५ धनाढ्यको हातमा त ५०५ पूजिनै केन्द्रित हुन पुगेको छ । अतः आजको विश्व विश्वका ठूला ठूला कर्पोरेशनहरुको नियन्त्रणमा छ र यस विश्वको नेतृत्व तिनीहरुले नै आफ्नो नाफा र पूजिकेन्द्रियकरणको उद्देश्य अनुकुल हुने गरि अर्थात् खुला बजार तन्त्र लोकतन्त्र उदारीकरण नीजिकरण आदिको मूल निशाना विश्वमा पूजिको राज कायम राख्न नै व्यवस्थापन र साचालन गर्न गरिएको छ ।
यसरी हामी ऐतिहासिक विकास प्रकृयामा के छर्लड्ड देख्न सक्दछौं भने अप्रासड्डिक समाज व्यवस्थाहरुलाई मानव प्रजातिले रुपान्तरण गर्दै आएको छ । एउटा विकासको चरणमा अर्थात् एउटा खास ऐतिहासिक समय र परिस्थितिमा आफ्नो सुरक्षा स्वतन्त्रता समानता समता र सन्तुलित सहवासको लागि जो जैव सामाजिक प्राणी मानिसका ४ आधारभूत कारक र प्रवृति हुन् मानिसले विशेष प्रकारको समाज व्यवस्थाको गठन गर् यो रचना गर् यो र साचालन गर् यो । तर विकास क्रमकै दौरमा आफैले स्थापना रचना र साचालन गरेको व्यवस्थाले उपरोक्त ४ वटा मूल विषयहरुका सवालमा जब कामदिन छाड्यो प्रतिउत्पादक र अप्रासड्डिक भयो अनि आत्मघाती बन्न थाल्यो तब मानवले पुनः त्यसलाई पनि रुपान्तर गर्दै नयाँ व्यवस्थाको स्थापना रचना र साचालन गर्ने गर्दै आयो । उसको ऐतिहासिक विकासक्रम यसरी नै गतिवान हुँदै र रुपान्तरित हुँदै आएको छ ।
यसरी हामीले सारांशमा र छर्लड्ड संग के बुझ्न सक्दछौं भने मानिसको अस्तित्व वातावरण विना रहन सक्दैन र आफ्नो सामाजिक काम गर्ने भुमिका विना पनि रहन सक्दैन ।
गवातावरणको विनास कसरी भइरहेको छ
सम्पूर्ण जिवनहरु र त्यसकै महत्वपूर्ण भाग मानव समज वा प्रजातिको जिवन र अस्तित्वको आधारको रुपमा रहेका वातावरणीय सम्पदाहरु आज यसकारणले विनास भइरहेका छन् कि वातावरण र समाजको व्यवस्थापन गर्ने अहिलेको विश्व व्यवस्थानै निकम्मा विनासकारी र आत्मघाती चरणमा प्रवेश गरिसकेको छ । जुन कुरा यस व्यवस्थाकै उद्देश्य संगठन कार्यविधि गतिविधि र यसले दिएका परिणामहरुमै पाउन सकिन्छ र पाइएका छन् ।
अहिलेको विश्व वातावरणमा आएको विनासलीला र विघटन जलवायु परिवर्तन वा भूमण्डलीय गर्मीको वृद्धि अन्य ग्रह वा नक्षत्र टक्राएर भएको होईन सूर्यले पहिलेको भन्दा बढि सौर्य किरण पठाएर भएको होइन र वातावरणीय सम्पदाहरुको कुनै पूर्व निर्धारित म्याद सकिएर पनि भएको होईन र ठूला ठूला भूगर्भिय उथल पुथल भएर पनि भएको होइन ।
वास्तवमा यो विनास मुलतः मानव समाजमा विद्यमान वर्तमान विश्व कर्पोरेट पूजिवादी व्यवस्थाकै जिवन विरोधी समाज विरोधी भविष्य विरोधी अति उपभोगवादी मुनाफाखोर र लालची व्यवस्थापनकै कारणले भएको हो भन्ने कुरा छर्लड्ड भैसकेको छ । यस व्यवस्थाले मुठ्ठिभर धनाढ्यहरुको धन संचय र वृद्धिको लागि यस पृथ्वीका वातावरणीय सम्पदा र मानव संशाधनलाई शोषण दोहन गर्ने र सके जति निचोर्ने उद्देश्य राख्दछ ।
यसै उद्देश्यलाई पूर्ति गर्न विश्वका शक्ति राष्ट्रहरु र तिनका विश्वस्तरमा कार्य गर्न छुट पाएका कर्पोरेशनहरुले मुनाफा केन्द्रित रहेर कार्य गर्दा आफ्नो नियन्त्रणमा रहेका उर्जाका सयन्त्रहरु कलकारखाना र फ्याक्ट्रीहरु आणविक भट्टीहरु आदिबाट पृथ्वीका पाँचै मण्डलहरुलाई चरम नकारात्मक प्रभाव दिने गरि अत्यधिक बढि मात्रामा ल्कोरोफुलुरो कार्वन ९ऋँऋक्० मिथेन नाईटि्रक-अक्साईड लगायतका विषाक्त तत्वहरु पृथ्वीको सुरक्षा कवच वायु मण्डल मा पठाउने गरेका छन् । उक्त पृथ्वीको सुरक्षा कवचमा विद्यमान गि्रनहाउस ग्यासहरुको स्वाभाविक स्थिति भन्दा कैयौं गुणा बढी उपरोक्त ग्यासहरु उडेल्नुका कारणले ति वृद्धि हुन गएका छन् ।
यसैको परिणाम स्वरुप हामी अर्थात् विकासक्रमको वर्तमान समय र परिस्थितिमा आईपुग्दा परस्परमा अन्तरनिर्भर दुईवटा सम्पदाहरु ः क वातावरणीय सम्पदाको क्षेत्रमा र ख सामाजिक सम्पदाको क्षेत्रमा छरपष्टै भएका घटना प्रकृयाहरुलाई संक्षिप्तमा निम्नानुसार बुझ्न सक्दछौं ।
९ब्० वातावरणीय सम्पदाको क्षेत्रमा ः-
९ष्० यु।एन।आई।पी।सी।सी। को अनुसार पृथ्वीको सुरक्षा कवचमा अहिले सन् २००५ मा सि।एफ।सि।एस। को मात्रा ३८० पि।पि।एम। पार्टीकिल पर मिलियन पुगेको छ जो २५० वर्ष पहिले २७९ पी।पी।एम। मात्र थियो र ६५०००० वर्ष पहिले १८० पि।पि।एम। मात्र थियो । अर्थात् अहिलेको वृद्धिस्तर अत्यन्त तिव्र भएर गएको छ र पृथ्वीको तापक्रम ०।८० से_िल्सयस वृद्धि भएको छ । अव यो वृद्धिदर आउँदा १०-१५ वर्षहरुमा आफ्नो उच्चशिखरमा पुगिसक्ने छ र सन् २०५० सम्ममा त यो ४५० पी।पी।एम। मा पुग्नुको साथै पृथ्वीको तापक्रम २० देखि २।४० से_िल्सयस सम्म पुग्ने छ ।
९ष्ष्०अर्काथरी वैज्ञानिकहरुको भनाई के रहेको छ भने २० से_िल्सयस तापक्रम पार गरिसकेपछि पृथ्वीको ताप नियन्त्रण गर्न असम्भव हुनेछ । जुनबेला पृथ्वीको फोक्सोको रुपमा रहेका अमेजनको बेसिमा रहेका विशाल जंगलहरुमा समेत आपसे आप आगो सल्किएर जानेछ ।
९ष्ष्ष्०यसै सन्दर्भमा वातावरणीय-मानव समाजशास्त्र८ को ९भ्लखष्चयज्गुबलय क्यअष्बि क्अष्भलअभ० प्रणेताको रुपमा परिचित नेचर-ह्युमन सेण्ट्रिक भ्यू प्वाईण्ट अड्ढ १९९-२०२ सम्पादक-आर।पी।सराफ सन् २००५ को जयपुर सम्मेलनमा के बताइएको छ भने ः-
१आज हाम्रो ग्रहमा वायु प्रदुषण जैव-जिवनको लागि मुख्य चुनौती बन्न पुगेको छ । यो निकै ठूलो हत्यारो बनेको छ जसले गर्दा प्रतिवर्ष ४० लाख मानिसहरु मरिरहेका छन् ।
२कार्वन र अन्य गि्रनहाउस ग्यासहरु जस्तै कार्वनडाई आक्साईड मिथेन क्लोरो फ्ल्रोकार्वन इत्यादि को उत्सर्जन वितेका ३ दशकको दौरानमा तीन गुणा बढेर गैसकेको छ जसले भूमण्डलीय गर्मी वृद्धि र जलवायु परिवर्तन गरेर समस्त जैविक जिवनको लागि गम्भीर चुनौती जन्माईरहेको छ ।
३सन् २००० मा विश्वका ख्याति प्राप्त ६००० वैज्ञानिकहरुले आफ्नो वक्तव्यमा के जोड दिएका थिए भने मानव समुदायले छिटो भन्दा छिटो गि्रनहाउस ग्यासहरुको उत्पादनलाई रोकेनन् भने भूमण्डलीय गर्मीले २१ औं शताब्दीको अन्तसम्ममा यो पृथ्वी जीवजगतको लागि गैरटिकाउ अफाप बन्ने छ । आदि आदि ।
९द्य० सामाजिक सम्पदाको क्षेत्रमा चुनौती ः-
१यो घातक चुनौती जैव-सामाजिक संकटको अर्को महत्वपूर्ण पाटो हो । जस्को आज मानव समाजले सामना गर्नु परिरहेको छ । यो आमरुपले मानव समाजसंग र खास रुपले यसका भिन्न-भिन्न सामाजिक पहलुहरुमा यति खतरनाक रुपले अमानवियकरण भएर गएको छ कि यसलाई छोटो अवधि भित्रै परिवर्तन गरिएन भने यसले पर्यावरणीय चुनौतीको अभिवृद्धि वेगवान बनाईदिन्छ र त्यसले यस पृथ्वीमा मानव सहित सवै जैविक जिवनलाई अपरिहार्य रुपले संहार गर्ने छ ।
२मानिस आज मानव जातिका मूल मानविय गुणहरु मूल्यहरु र चरित्रहरुबाट विाचत भएर गएको छ अर्थात् आफ्नो विकास क्रममा प्राप्त तर्कसंगत सोच विवेक र व्यवहारबाट उल्टो धारामा अर्थात् अमानवियकरणको विनाशकारी प्रवाहमा प्रवेश गरेको छ । यसलाई यस्तो घातक र विनासकारी धारामा ूस्वतन्त्र र खुला प्रजातन्त्रू को आमदिशाले धकेलिदिएको छ ।
३यू।एन।मा ५ शक्ति राष्ट्रहरुलाई मिटोपावरको अधिकार सुरक्षित राख्नु र अन्तर्राष्ट्रिय मुद्राकोष र विश्व बैंकमा शक्ति राष्ट्रहरुको त्यहाँ अमेरिकाले २६% मताधिकार प्राप्त गरेको छ एकाधिकार कायम रहनु अमानवियकरणकै नमुना हो ।
४यू।एन।sै ५ शक्तिशाली सदस्यहरुलाई परमाणु बम राख्न पाउने विशेषाधिकार सुनिश्चित गरिनु अमानवियकरणको अर्को उदाहरण हो ।
घ पछौटे एवं एकोहोरा धारणा र दिशाहरुसँग समाधान छैन
यस जन-पर्यावरण विनासी व्यवस्थालाई कायम राखेर वा यसको पुच्छर समाएर मानव जाति र अन्य जैविक सम्पदाहरु कहाँ पुग्ने भन्ने कुरा छर्लड्ड भैसकेको छ । त्यो हो जैव-सामाजिक पतन विनाश बर्बादी र विलोपन । तर जलवायु परिवर्तन जस्तो अत्यन्तै भयावह चुनौतीलाई विश्वका धेरै-धेरै सरकारहरु सरकार प्रमुखहरु र धनकुबेरहरुले एवं मनोगतवादी चिन्तन धाराका वाहकहरुले एवं एकोहोरो विचार प्रणालीको उल्झनमा उल्झिरहेकाहरुले अत्यन्तै सानो झिनो मसिनो र हल्का घटनाक्रमको रुपमा लिएका छन् र यसको गम्भीरतापूर्वक ऐतिहासिक समिक्षा गरेका छैनन् र यसलाई सम्बोधन गर्ने आवश्यकता पनि ठानेका छैनन् ।
ड्डएकाथरि आफैलाई क्रान्तिकारी भनेर नथाक्ने कतिपय दल संगठन वा सामाजिक इकाईहरुले त यस घटनाक्रमको बारेमा कुनै सरोकार वा चासो नै देखाएका छैनन् र यस्ता विषयहरु सशस्त्र क्रान्ति पछि स्वतः ठिक हुन्छन् भन्ने अमूर्त विश्वास राख्दै आएका छन् ।
ड्डअर्काथरि सामाजिक इकाईहरु यस्ता पनि छन् जसले जलवायु परिवर्तनको तिव्रतालाई अहिलेको ०।८०ऋ तापक्रमको स्तरबाट २०ऋ तापक्रम वृद्धिको स्तरसम्म पुगेपछि मात्र पर्यावरण प्रदुषक प्रविधिहरुलाई कम गर्ने अनि ुकोपेनहेगन-१५’ को रणनीति लादेर आ-आफ्ना राष्ट्रिय विकासका विश्व विनासको मूल्यमा रणनीति पुरा गर्न लम्किसकेका छन् । साथै यसलाई कर्पोरेट विश्व व्यापार प्रणालीबाटै हल गरिने भन्दै जैविक विनासको दिशा लाद्ने गरेका छन् ।
उपरोक्त कुराहरु मूलतः विश्व कर्पोरेट व्यवस्थाको समाज शास्त्र र प्रबन्धका मातहतमा येनकेन प्रकारले परिचालित हुन पुगेका र पर्न गएका इश्वर केन्द्रित प्रकृति केन्द्रित प्रविधि केन्द्रित सकिर्ण राष्ट्रवाद केन्द्रित मानव केन्द्रित एवं मुनाफा केन्द्रित एकोहोरो विचार शाखाहरुका वाहक सम्वाहक र व्यवस्थापकहरुबाट आउने गरेका छन् । यस प्रकारका धारणायुक्त दिशाहरुबाट आजको जैव-सामाजिक संकट समाधान हुने आशा गर्नु मृग मीरिचिकामात्र हुन जान्छ ।
ङवातावरण संरक्षण वा जलवायु परिवर्तनको सामना कसरी गर्न सकिन्छ
संयुक्त राष्ट्र संघकै नेतृत्वमा सन् १९७२ देखि सन् २००९ सम्मका विश्व वातावरण संरक्षणको नाममा गरिएका १५ वटा मुख्य सम्मेलनहरुको उपलब्धि शून्य भएको छ र सन् २००९ मा कोपेनहेगनमा गरिएको १५औं नम्बरको सम्मेलनले त नाड्डो तरिकाले विगतका केही सकारात्मक निर्णयहरुलाई उल्टाएर ९ष्० वातावरण संरक्षण गर्ने कुरालाई धनी देशहरुले धन कमाउन गरिने विश्व व्यापारको दायरामा हुलेको छ । ९ष्ष्० २० से_िल्सयस सम्म पृथ्वीमा तापक्रम वृद्धि गर्ने वातावरण र जिवन विनासी रणनीति लादेको छ । ९ष्ष्ष्० गरिब देशहरुको जसको वातावरण विनास वा तापक्रम वृद्धिमा खास भूमिका छैन तिनीहरुलाई समेत धनी देशहरु र कर्पोरेशनहरुका अपराधहरुको दायराभित्र छिराएको छ ९ष्ख० आफ्ना ऋँऋक फैलाउने प्रविधिहरु कारखानाहरु उद्यमहरु भट्टीहरु र युद्ध संशाधनहरुलाई कायम राख्दै साना देशहरुका हातमा केही रकम थमाएर वा धम्क्याएर तिनीहरुका आवाजहरुलाई बन्द गर्ने हरकत गरिएको छ । ९ख० धनी देशहरुले आफ्नो मुनाफा वृद्धि गर्न विश्वको साझा वातावरणीय सम्पदा माथि विगतमा गरिएका शेाषण दोहन र ब्रम्हलुटको खरबौं खरब डलरको मूल्य उनिहरुले न तिर्नु पर्ने मापदण्डहरु बनाइएको छ र ९खष्० यस जिवन विरोधी कार्यमा चाईना भारत दक्षिण अपि्रुका र ब्राजील जस्ता देशहरुलाई समेत सामेल गरेर वातावरण र जैविक जिवन विरोधी धनी देशहरुको गठबन्धन विस्तार गरिएको छ ।
अतः यस्तो अत्यन्तै तिव्र रफ्तार साथ वातावरण र जिवन विरोधी रणनीति र गठबन्धन विस्तार भइरहेको वर्तमान समय र परिस्थितिमा निम्न कार्यहरुले प्राथमिकता राख्नु स्वाभाविक आवश्यक र अनिवार्य भएर गएको छ ।
कसर्वप्रथम पूजिवादी विश्वको अर्थात् विश्व कर्पोरेट व्यवस्थाको जिवन वातावरण र समाजको नोक्सानी गरेर मुद्रा संचय गर्ने र धनाढ्यहरुको मुनाफा वृद्धि गर्ने प्राथमिक रणनीतिक उद्देश्यलाई रुपान्तरण गरि संसारका सवै देशहरुमा यु।एन। मा र आम समाजमा प्राकृतिक वातावरणीय सम्पदा र मानवीय सम्पदालाई प्राथमिकतामा राखेर काम गर्ने रणनीतिक उद्देश्य साथ सवै क्षेत्रमा जागरण ल्याउनु पर्दछ ।
खधन पूँजि वा मुनाफा नै प्रधान ठान्ने वर्तमान विश्वका धनाढ्यहरुको र यसकै पछि मरिमेटी गरिरहेका तिनका सवै खाले पिछलग्गुहरुको मूल धारणामा आमूल परिवर्तन गरि वातावरणीय सम्पदा र मानव संशाधनको विकास संरक्षण र वृद्धिले नै जिवन र वातावरण एवं मानव प्रजातिको रक्षा हुन सक्छ र जैव-सामाजिक चुनौतीको सामना गर्न सक्छ भन्ने मूल धारणाको विश्वस्तरमा फैलाउने र यसै अनुसार ूप्रकृति-मानव हितैषी विश्व व्यवस्था कायम गर्नेू जन-जागरण ल्याउने ।
गमानव प्रजातिका कमजोर पंक्तिहरुलाई उपरोक्त मूल मुद्दाहरुबाट भड्काएर जातिवाद कट्टरपन्थीवाद एकाधिकारवाद महाशक्तिवाद र युद्धोन्मादमा फसाएर जिवन रक्षा सम्बन्धी उपरोक्त मूल मुद्दाहरुको सवालमा एकिकृत हुन नदिने फुटाउने टुक्रा टुक्रा पार्ने र आ-आफ्ना झिना मसिना र खुद्राकुराहरुलाई एवं माइक्रो लेवलका विषयहरुको कुहिरोमा मात्र उल्झाउने रुढीवादी विश्वका गतिविधिहरुलाई नियन्त्रण गर्दै एक विश्व एउटै भविष्य साझा चुनौती र एक मानव जातिको एवं विश्व भातृत्वको भाव साथ सचेत जागरुक र संगठित गर्ने दिशा अख्तियार गर्ने ।
घसंसारका सवै भागमा युद्ध संशाधनहरुलाई प्रतिबन्ध लगाउने र सवै देशहरुले तुरुन्तै आफ्नै सैन्य बजेटको ५०५ भाग वातावरण संरक्षण र मानव संशाधनको स्याहार संरक्षण र विकासमा लगाउने नारा बुलन्द गर्ने ।
ङसवैखाले ऋँऋक उत्पादक प्रविधिहरुलाई चाहे तिनीहरु जतिसुकै उत्पादक होउन् बन्द गरि त्यसको ठाउँमा जन-पर्यावरण हितैषी प्रविधि स्थापना गर्ने आन्दोलन विस्तार गर्ने ।
चविविध सामाजिक इकाईहरु दलहरु क्याडरहरु र विद्यार्थीहरु आदिलाई कसरी प्रशिक्षित गर्ने
१पहिलो कुरा- उनीहरुको मस्तिष्कबाट पुराना पछ्यौटे फुटवादी सकिर्णवादी एकतर्फी र चरम स्वार्थी प्रवृति र मनोविज्ञानलाई धोई पखाली गर्ने ।
२दोश्रो कुरा- उनीहरुलाई आजको विश्वमा विद्यमान जैव-सामाजिक चुनौतीहरुबारे स्पष्ट पार्ने ।
३तेश्रो कुरा- जन-पर्यावरण हितैषी रणनीतिक दिशाका सवै बुँदाहरुबारे बुझ्न र बुझाउन सक्ने लायक बनाउने ।
४चौथो कुरा- नयाँ मूल्य मान्यता धारणा जीवनशैली कार्यप्रणाली बारे तिनीहरुलाई सचेत अनुशासित कर्तव्यनिष्ठ र विवेकशील बनाउन प्रशिक्षण दिने । साथै व्यक्तिपुजावादी माइक्रो खुद्रे र एकलकाटे मानसिक एवं गुटगत संस्कारहरुको कुहिरोबाट मुक्त गर्दै अत्यन्तै उन्नत शालिन सच्चाई प्रति प्रतिवद्ध र डेमोक्रेटिक मूल्यहरु प्रति समर्पित नयाँ युगका नयाँ चुनौतीहरुको सामना गर्ने नयाँ मानिसहरु बनाउने उद्देश्य साथ प्रशिक्षित गर्ने ।
छजलवायु परिवर्तनले नेपालमा पारेका प्रभावहरु र उपायहरु बारे
जहाँसम्म यसै पृथ्वीको बहुआयमिक रुपले अन्तर निर्भर सर्वोच्च सुन्दर र अत्यन्तै जैविक विविधतायुक्त विशिष्ट विशेषताले भरिपूर्ण नेपालमा जलवायु परिवर्तन भू-मण्डलीय उष्णता वृद्धि को प्रश्न छ त्यो अत्यन्तै गभ्मीर र खतरनाक हुँदै गरेको कुरा आज छरपष्ट हुँदै गरेका छन् । यो कुरा ुइसिमोड्’ विभिन्न वातावरणीय अन्तर्राष्ट्रिय र राष्ट्रिय गैर सरकारी संस्थाहरु एवं आम नागरिकहरुले पनि अनुभव गर्दै र चिन्ता प्रकट गर्दै आएका छन् । जसबाट यो कुरा छर्लड्ड हुँदै गइरहेको छ कि अब हामी नेपालीहरुले परम्परागत वातावरण र जनसमुदाय विनासी सामाजिक व्यवस्था जसले पहिले र अहिले पनि मुठ्ठीभर दलहरु र तिनका नेताहरु धनाढ्यहरु र पुँजीका राष्ट्रिय-अन्तर्राष्ट्रिय मालिकहरुको हित र अति उपभोगवादी जिवनशैलीलाई प्राथमिकतामा राखेर यहाँका वातावरणीय सम्पदाहरु र मानवीय सम्पदाहरुलाई सत्यानाश र बर्बाद गर्दै बलि चढाउँदै आएका छन् । यहाँको राज्यलाई पालैपालो साचालन गर्ने व्यवस्थापकहरुले राज्य चलाउनु भनेको आ-आफ्नो पालो आउँदा राज्यका सम्पूर्ण प्राकृतिक र मानवीय श्रोतहरुलाई मूलतः आ-आफ्नो गुटको र गुटका प्रमुखहरुको हितमा प्रयोग गर्ने राष्ट्रिय-अन्तर्राष्ट्रिय पुँजीका मालिकहरुका हितमा प्रयोग गर्ने र निजीकरणको धुरी खाबोमा बाँधिएर त्यसमा दाईहाल्नु पर्ने उद्देश्य र मान्यता अनुसार चल्ने गरेका छन् । त्यसैले जलवायु परिवर्तनको गम्भीरतम समस्यालाई ठिक ढंगले सम्बोधन गरेका छैनन वेवास्ता गरेका छन् वा तिनलाई मिहिन पाराले दोहन गरेका छन् । सारमा उनिहरु जन-पर्यावरण मैत्री ९भ्अयँचष्भलमथि क्यअष्बि क्थकतझ० पूर्ण सामाजिक व्यवस्थाको अपरिहार्यता तपसिलमा थन्क्याउँदै एवं आ-आफ्ना संकीर्ण र मनोगत कुहिरोमा अल्झीदै विश्व कार्पोरेटवादी अर्थात् पर्यावरणीय आतंकवादी अप्रासड्ढिक सिद्धान्त व्यवहार र व्यवस्थाकै वाहक संचालक र नायक बन्दै जन-पर्यावरण विनासी व्यवस्थालाई नै गति प्रदान गरिरहेका छन् । जुन कुरा मूलतः तिनीहरुद्वारा उत्पन्न गतिविधिहरु र परिणामहरुले स्पष्ट गर्दै आएका छन् ।
१।यहाँका सामुदायिक वनहरुबाट हाल आएर वन संरक्षणमा केही नमुना अगाडि आएपनि त्यहाँ पनि थरि थरिका वन माफियाहरुको हमला चर्को भएको छ र सबभन्दा बढी चुरे रेाजका जंगलहरु सखाप भईरहेका छन् । अहिले पहिलेको भन्दा वनको क्षेत्रफल धेरै कम भएको छ ।
२।यहाँ यदाकदा वन जोगाउने नाममा जनता मारिन्छ लखेटिन्छ र जनता जोगाउने नाममा वन विनास गरिन्छ नाड्डो पारिन्छ र यसरी गुट गुटहरुको महत्वकांक्षा पुरा गर्न जनता र वनजंगल दुवैको ऐतिहासिक एकतामा चरम शत्रुताको स्थिति पैदा गरिएको छ ।
३।यहाँ वन्य जन्तुहरु गैंडा आदिको संरक्षण गर्ने नाममा खटिएका सरकारी कर्मचारी र अधिकारीहरुद्वारानै तिनीहरुको शिकार गरिन्छ र बेचबिखन गरिन्छ । साथै सरकारी मेशिनरीलाई प्रयोग गरेर अनेकौं वनस्पतिहरु एवं रक्तचन्दन जस्ता वनस्पतिहरुको अवैध कारोबार गरि धन संचय गर्न लाज मानिदैन ।
४।यहाँ हिमालयहरुमा हिमरेखाहरु माथि सर्दै छन् र कतिपय हिमालहरुको स्वरुप परिवर्तन भएको छ साथै ग्लेसियरहरु पग्लदै गरेका छन् र हिमतालहरु कतिपय फुटिसकेका छन् भने कतिपय फुट्ने खतराको सुचिमा छन् । जसको नकारात्मक दुष्प्रभाव हिमालयका वासीहरु आदिको जिवन प्रणालीमा मात्रै होइन चाइना देखि हिन्दमहासागरसम्म परेको छ र हिमाली जैविक विविधता संकटोन्मुख भई रहेको छ लोपोन्मुख छ । साथै त्यहाँका वनस्पतिहरु तिव्र प्रतिकूलताबाट गुज्रदै छन् ।
५।जलवायु परिवर्तनकै कारणले धान मकै गहुँ र स्याउ जस्ता फलफूलको उत्पादनमा ह्रास हुँदै गएको छ र तिनीहरुले पहिलेको ऋतुचक्रहरुलाई बिस्रन थालेका छन् । साथ-साथै हिजोका थुप्रै पहाडीवस्तीहरु र त्यहाँका खोला खोल्सीहरुमा शुद्ध पानीका श्रोतहरु सुक्दै गरेका छन् कतिपय मानव वस्तीहरु पानीको अभावमा छट्पटाउँदै बसाइ सर्न बाध्य छन् र अर्को तिर पानीको धनी देश नेपालका गरिब जनताहरु २० रुपैया बोतल पानी मिनरल वाटर पिउन बाध्य पारिएका छन् ।
६।यहाँ सरकारी वनरक्षकहरुबाट संरक्षित वनका जानवरहरुको शिकार गरि मासुको भतेर लगाईन्छ र घाँस काट्ने गरिब गुरुवाहरुलाई ठाउँ कुठाँउ गोली ठोकेर ठहरै पारिन्छ ।
७।एकातिर यहाँका थुप्रै नदी नालाहरु खुला बजारतन्त्रको नङ्ग्राले अठ्याईएका छन् र तिनमा नेपालीहरुको नियन्त्रण र स्वामित्व गुमाई सकिएको छ । जसले हाम्रो भविष्य समेत जलिरहेको छ र आज पनि जलश्रोतकै अभाव र अव्यवस्थापनका कारणले हामी लोडसेडिड्डका कष्टकर कहरहरु भित्र छट्पटाइरहन बाध्य छौं उर्जा संकटका कहाली लाग्दा लामा-लामा बन्धनहरुबाट हामीहरु गुज्रन बाध्य छौं । अर्कोतिर नेपाली जनताको सहयोगको लागि भनेर नेपाललाई प्राप्त हुने सहयोग राशिको १२६० अरब भन्दा बढी रुपैया वर्षेनी सल्लाहकार सेवा उपकरण खरिद र तालिम एवं गोष्ठीका नाममा शाशक प्रशासक र अनुदानकर्ताहरुबाट नै झ्वाम पार्ने गरिदै आएको छ ।
८।तथा कथित द्रुतविकास र उत्पादनवृद्धिका कर्पोरेट विज्ञापनका चक्रव्युहमा परेर हाम्रा खेत खलिहानमा रासायनिक विषहरु खन्याएर हामी आफ्नै नागरिकहरुको खाद्य स्वास्थ्य र आयु माथि नाड्डो खेलवाड गरिरहेका छौं । र यसरी कार्पोरेट व्यवसायीहरुमा पारराष्ट्रिय पाजाहरुले अठ्याउँदा हामी प्रफुल्ल हुने गरेका छौं र त्यसको लागि हाम्रै भनिने सरकारी संयन्त्रले सहि छाप ठोक्दै भित्रयाउने गर्दै आएको छ ।
सारमा भनौं भने यस्तै यस्तै सयौं उदाहरणहरु यहाँ छरपष्टै भएका छन् र हामी नेपाली हाम्रो देश र हाम्रो वातावरण आदि पर्यावरण विनासको पर्यावरणीय आतंकवादको र जलवायु परिवर्तनको चर्को प्रहारबाट गुजि्ररहेको छ र जिवनका सबै आयामहरुमा जैविक र सामाजिक संकट बढ्दै गईरहेको छ ।
आज प्रत्येक नेपालीले प्रत्येक क्रान्तिकारीले र प्रत्येक जिवन र जगत प्रतिको सकारात्मक सोच राख्ने मानिसले यस प्रकृति-मानव केन्द्रित दिशा अनुसार आफ्नो गतिविधि विस्तार गर्नु आवश्यक छ । समय छदै बाटो पहिल्याउन नसक्ने र डुब्ने बेलामा पश्चाताप गरेर समयले माफ दिने छैन किनकी समयको निर्णय कठोर र निर्मम हुन्छ उसले कसैको हार गुहार सुन्दैन र दयाको पात्रमा लाचारीको भिक्षा हाल्दैन खण्ड ख
वातावरण र प्यूठानको विकास
यसै पेरिफेरिभित्रको एउटा सानो इकाईको रुपमा गठित हाम्रो प्यूठान जिल्लामा वातावरण सरोकार र यहाँको विकासको जहाँसम्म प्रश्न छ यो निकै व्यापक र गहन विषय हो । किन भने वातावरणले यहाँका जलवायु जमिन जंगल र जैविक विविधताको स्तर र त्यसबाट प्रभावित हुने सवै अन्तरसम्बन्धित पक्षहरुलाई अनि त्यसका चुनौतीहरुलाई आफैमा समेट्छ भने जिल्लाको विकास भन्ने कुराले यहाँको ऐतिहासिक रुपमा प्राप्त मानव निर्मित विकासको स्तर यहाँको जिवनस्तर जिवनशैली एवं वैचारिक राजनैतिक आर्थिक र सांस्कृतिक एवं मूल्यगत हिसाबले प्राप्त सम्पूर्ण मानव समाजसंग सम्बन्धित भएर विकासको स्तर र चुनौतीहरुलाई आफैमा समेट्दछ । अर्थात् प्राकृतिक वैज्ञानिक-प्राविधिक र सामाजिक सम्पदाको क्षेत्रमा प्राप्त सकारात्मक र नकारात्मक उपलब्धीहरु परिणीतिहरु र अब सामना गर्नुपर्ने चुनौतीहरुलाई यसले आफैमा समेट्छ ।
इतिहास विकासक्रममा राष्ट्रिय राज्यको उत्पत्ति र विकासको असमान प्रकृयाको क्रममा नेपाल राष्ट्रको अभ्युदय र यस भित्र राज्यका कार्यहरु सम्पादन गर्न सहज बनाउने हेतुले एउटा राजनैतिक प्रशासनिक इकाईको रुपमा राज्यद्वारा प्यूठानलाई विकास क्रमको एउटा कालखण्डमा एउटा जिल्लाका रुपमा यसलाई स्थापित गरिएको थियो र नेपालका ७५ जिल्ला मध्ये एउटा जिल्लाको रुपमा जो हाल मध्यपश्चिम तथा राप्ती अाचल भित्रको एउटा जिल्लाको रुपमा छ यसको पहिचान स्थापित भएको छ ।
यो प्यूठान जिल्लाको भू-बनोट अत्यन्तै सुन्दर छ । किनकी हरेक विशिष्ट घटना र प्रकृयाहरु आफ्नैपन र आफ्नै सुन्दरताले परिपूर्ण हुन्छन् । चाहे यहाँका भिर खोला र डाँडाहरु हुन् चाहे यहाँका वन जंगल र पखेराहरु होउन् चाहे यहाँका निर्मित बाटो घाटो पुल पुलेसा र उकाली ओरालीमा नागबेली झैं घुम्ति मारिरहेका गोरेटाहरु होऊन् सव सुन्दर छन् ।
तर यहाँको मानव जिवनमा अर्को एउटा नकारात्मक पाटो पनि देखिन्छ । यहाँका वातावरणीय जिवनमा पनि त्यस्तै बर्बादी र विनासलिला बढ्दै गरेको देखिन्छ । यहाँको बजारमा उपलब्ध हुने रासयनिक मल र विषादीयुक्त खाद्य पदार्थहरु अत्यन्तै महड्डो मूल्ययुक्त उपभोग्य वस्तुहरु यहाँका हस्पिटल र गाउँघरमा अत्यन्तै जिर्ण रोगहरुले तड्पिएका विरामीहरु र हरेक बस्तिहरुमा बेरोजगारीले कुण्ठाग्रस्त युवायुवतीहरु यहाँ आफैलाई विश्व पूंजिवादको सस्तो बजारमा र देशदेशान्तरमा सस्तैमा श्रम विक्री गर्न दौड लगाई रहेका देखिन्छन् र खरिद विक्री र चेकजाँचका केन्द्रहरुमा क्यूका क्यू भिड लगाई रहेका देखिन्छन् । यहाँ सस्तोमा छिट्टै पाउन र विक्री गर्न सकिने माल बनेका छन्-बेरोजगारहरु । अर्का थरि थुप्रै-थुप्रै युवाहरु विक्षिप्त छन् आक्रोशित छन् र कुण्ठाग्रस्त छन् । त्यसैले कुनै दल विशेषको पछाडि लागेर केही परिवर्तन हुन्छ कि भन्ठान्दै झन् झन् गुट फुट विभाजन विखण्डन प्राप्त गदेै्र छन् र यसरी मृग मरिचिकाको तिक्तता व्यहोरी रहेका छन् ।
अर्कोतिर यहाँका सुन्दर प्राकृतिक सम्पदाहरुको जिवन र समाजको पक्षमा राम्रो व्यवस्थापन छैन । जलश्रोतहरु जमिन ऐतिहासिक स्थल मनोरम दृश्यावलोकन क्षेत्रहरु एवं जडीबुटी र वन सम्पदाहरुको कुनै व्यवस्थापन छैन । यि सवैले जलवायु परिवर्तनको कठोर प्रहार व्यहोरी रहेका छन् । सवै खेर गइरहेका छन् र स्याहार सम्भार र सरोकार विहिन छन् । केही जान्ने बुझ्ने भनिएका नेताहरु कार्यकर्ताहरु र समाजसेवीहरु पनि जिल्ला देखि बहिरिएर आ-आफ्नै गुटगत अहंकार र सकिर्णता एवं नीजि विकासका सपनाहरुमा अल्झिरहेका छन् । यसले गर्दा जिल्लाको जनशक्ति सामाजिक सम्पदा र प्राकृतिक सम्पदा दुवैको कहालीलाग्दो स्थिति छ । विकास अवरुद्ध छ । विश्व पूंजिवादको कालो छायाँले प्यूठानी जिवनका सवै केन्द्रहरुलाई बहुआयामिक रुपले अठ्याईरहेको छ र डसि रहेको छ । पूंजिवादीकरण अमानवियकरण एकतर्फीपन र दिशा विहिनता यहाँका आम विषयहरु बन्दै गएका छन् । आज यो जिल्ला तर्क संगत निकासको लागि तड्पि रहेको छ- अनि नविनतम् श्रृजना चेष्टाहरुद्वारा अग्रगामी गति र रुपान्तरण चाहिरहेको छ । त्यसैले उपरोक्त चुनौतीहरुको सामना गर्न माथि बताईएका खण्ड क का विषयहरुसंग जोडिदै जिल्लाको विकास गर्न निम्न कार्यहरु गर्न जरुरी छ ।
१।जिल्लाको सक्षम र असक्षम दुवै जनशक्तिलाई वैदेशिक रोजगारमा जान रोक लगाउँदै जिल्लैमा वैकल्पिक रोजगारको व्यवस्था गर्नु पर्दछ । यस जिल्लालाई बेरोजगार निषेधित जिल्ला घोषणा गर्ने संकल्प साथ योजना स्थापना गर्नु पर्दछ ।
२।जिल्लाबाट बाहिर गएका सक्षम जनशक्तिले यस जिल्लाको विकासमा सरोकार राख्दै भौतिक वौद्धिक र सेवाका क्षेत्रमा कम्तिमा २ वा त्यो भन्दा वढि वर्षहरु सयम दिएर खट्नु पर्दछ र त्यसको लागि वातावरण बनाइनु पर्दछ ।
३।जिल्लाको सवै भागहरुलाई लागु पदार्थ निषेधित क्षेत्र घोषणा गर्दै स्वस्थ्य र सभ्य बन्ने मनोविज्ञान विस्तार गरिनु पर्दछ ।
४।जिल्लाका सवै वृक्षारोपण योग्य जमिन र पखेराहरुमा सामुदायिक वन उपभोक्ता समितहरुद्वारा आयमूलक बोटविरुवा र जडिबुटीहरु लगाउनु पर्दछ र त्यहाँ लाखौं जनशक्तिको परिचालन गर्नुपर्दछ र त्यसका लागि सर्वप्रथम विशेषज्ञहरुको टोली व्यवस्थापन गरिनु पर्दछ ।
५।जिल्लाका सवै कृषिक्षेत्रहरुमा जैविक खेती गरिनु पर्दछ र सवै खाले रसायनिक मल र विषहरु निषेधित क्षेत्र घोषणा गर्नु पर्दछ । यसका लागि नीजि तथा सहकारी संगठनहरुको संजाल विस्तार गरिनु पर्दछ ।
६।यहाँ स्वास्थ्य सेवाको क्षेत्रमा प्राकृतिक चिकित्सा आयुर्वेदिक चिकित्सा एवं वैकल्पिक चिकित्सालाई प्राथमिकतामा राखेर त्यस अनुसारको शिक्षा प्रशिक्षण र श्रम विभाजनको व्यवस्था गरिनु पर्दछ ।
७।यस जिल्लामा उपलब्ध जलश्रोतहरुलाई स-साना विद्युत गृहहरुमा रुपान्तरण गर्दै सौर्य उर्जा सुधारिएका चुल्होहरु आदिको प्रयोगद्वारा स्वस्थ्य र मितव्ययी उर्जा व्यवस्था गरिनु पर्दछ ।
८।यस जिल्लाका सवै सम्भव ठाउँहरुमा घरेलु उद्यमहरु विस्तार गर्न सवै सम्भव उपायहरु लागु गरिनु पर्दछ ।
९।यस जिल्लामा पर्यटन विकासको लागि यसका महत्वपूर्ण क्षेत्रहरुको सर्भे गरि बोटानिकल गार्डेन जंगल अध्ययन र भ्रमण सांस्कृतिक विविधताको दृश्यावालोकन र अध्ययन र् याफ्टिड्ड र प्राकृतिक उपचार पुरातात्विक क्षेत्रहरुको दृश्यावलोकन र तिनको संरक्षण केबुलकारको निर्माण जैविक खेतीबाट उपलब्ध खाद्यान्न फलफूल तथा वस्तुहरुद्वारा सेवा दिने रिसोर्ट र होटलहरु आदिको स्थापना साचालन र व्यवस्थापन गरिनु पर्दछ ।यसको लागि सर्वेक्षण गराएर उपयुक्त स्थानहरु निर्धारण गरिनु पर्दछ ।
१०।यि सवै कार्यहरुको लागि जिल्लाका जनसमुदायलाई प्राथमिकतामा राखेर अत्यन्तै कम शुल्कमा विद्यालयहरुको ट्रेनिड्ड सेन्टरहरुको संचार माध्यमहरुको र प्रशिक्षणको एवं व्यापक अनुसन्धान कार्यक्रमहरुको व्यवस्था गरिनु पर्दछ ।
११।उपरोक्त कार्यहरु गर्न गराउन जिल्लाको राजनीतिक आर्थिक र साँस्कृतिक समितिहरु जिल्लास्तरीय एरिया स्तरीय र ग्रामीण स्तरीय राजनैतिक समितिहरु विकास समितिहरु एवं साँस्कृतिक समितिहरु सिधै जनताहरुद्वारा निर्वाचन गरिनु पर्दछ । पैसाले खरिद विक्री गरिने र टिको लगाएर नेता बन्ने परमपरा तोडिनु पर्दछ ।
१२।यि सवै कार्य सम्पादन गर्ने मूल अवधारणाको रुपमा कुनै व्यक्ति विशेष दलविशेष जातविशेष नभएर जनता र वातावरण दुवैलाई केन्द्रमा राखेर सोच्ने विचार र योजना बनाउने संगठित हुने एवं गतिविधिहरु साचालन गर्ने दिशा अख्तियार गर्नु पर्दछ ।
१३।यसरी जिल्लाका सवै क्षेत्रका घरपरिवार र जनसमुदायहरुको आर्थिक साँस्कृतिक शैक्षिक स्तरलाई जन-पर्यावरण हितैषी सामाजिक व्यवस्था स्थापना गर्न सवै सम्भव उपायहरु अवलम्बन गरिनु पर्दछ । र यसको लागि जन-पर्यावरण भंक्षि खुला बजारतन्त्रको मत्स्य न्यायिक संजाल तोड्नु पर्दछ ।
१४।अवसर कार्यहरु र जिम्मेवारीका सवै क्षेत्रमा पुरुष र महिलाहरुलाई समान रुपले सहभागी बनाउँदै आर्थिक रुपले १ः२ को फरक सम्म मात्र पुग्ने वा रहने गरि चौतर्फी विकासका कार्यहरु सम्पादन गरिनु पर्दछ ।
१५।पूंजिको हकमा सबभन्दा महान् पूंजि हाम्रो वातावरण र मानविय सिप श्रम विवेक र त्याग हो । जो संगठित गर्दै गएमा उपलब्धी हुनेछ र उचित शिक्षा र व्यवस्थापनले यसलाई जन्माइने छ । २-४% ले करोडौं गरिबहरु जन्माउँदै र वातावरण विनास गर्दै जम्मा गर्ने अरबौं र खरबौंका संख्यामा मुद्राका थुप्रोहरु लगाउनु विकास नभएर विनास हुँदोरहेछ । जुन कुरा आजको विश्वमा उत्पन्न मत्स्य न्यायमा आधारित जन-पर्यावरण विनासी व्यवस्थाका विभत्स परिणतिहरुले छर्लङ्ग पारिसकेका छन् ।
१६।जन-पर्यावरण केन्द्रित विकास कोष प्यूठानको निर्वाचनद्वारा गठन गर्ने र सो विकास कोषमा निम्न १६ वटा श्रोतहरुबाट निम्नानुसार पुंजि जम्मा गर्ने ः
९ष्० श्रमदान सहायता श्रोत९ष्ह० व्यापारका श्रोत
९ष्ष्० नगद सहायता श्रोत९ह० प्रदुषण कर श्रोत
९ष्ष्ष्० समय सहयोग श्रोत९हष्० पर्यटन कर श्रोत
९ष्ख० अनिवार्य सेवा श्रोत९हष्ष्० बढि सम्पत्ति कर श्रोत
९ख० सरकारी सहयोग श्रोत९हष्ष्ष्० जमिन तथा वस्तु सहयोग श्रोत
९खष्० अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग श्रोत९हष्ख० विविध सांस्कृतिक गतिविधिद्वारा जुटाइने श्रोत
९खष्ष्० वौद्धिक तथा शैक्षिक सहयोग श्रोत९हख० दण्ड सजायबाट प्राप्त हुने श्रोत
९खष्ष्ष्० प्राविधि सहयोग श्रोत९हखष्० उत्पादन कर श्रोत
१७।शुद्ध हावा पानी र खाद्यपदार्थ एवं रोजगारको ग्यारेण्टी समेतको मानवाधिकारको सिद्धान्तहरुलाई लागु गर्ने आयोग बनाउने ।
१८।प्यूठानको ग्रामीण जिवनमा कर्पोरेट उत्पादकहरुबाट फैलाइदै गरेका रक्सी वियर खैनी चुरोट कोक फ्यान्टा निषेधित जिल्लाको रुपमा विकास गर्ने र कन समेतको चामल रसायनिक मल र किटनाशक औषधीको प्रयोग विहिन जैविक खेतीमा आधारित फल तरकारी अनाजका उत्पादन वितरण र उपयोगलाई प्राथमिकतामा राख्ने ।
१९।बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरुद्वारा फैलाईएका नेटवर्क बिजनेसहरु कोक फ्यान्टा र दारुपानीहरु एवं अन्य तमाम महंगा लागु औषध र नकली दवाई र उपचारका साथै प्लाष्टिक थैली र गलत तथा लालचमुखि वैचारिक साँस्कृतिक गतिविधिहरुलाई वहिष्कार निस्तेज र हतोत्साहित गर्ने ।
२०।जडिबुटी उद्यम विकासको लागि उपयुक्त स्थानहरु छनोट गरि जडिबुटीहरु लगाउन र त्यसबाट हर्वल औषधी एवं पौष्टिक आहारहरु ९ँययम क्गउषिषभलतक० तैयार गर्ने प्रयोगशालाहरु निर्माण गर्न विशौ हजार जनशक्ति परिचालन गर्ने ।
२१।विश्व पूंजिवादी शिविरका कर्पोरेट मालिकहरुका तिजोरी भर्न प्रयोग गरिने मेक्रो र माइक्रो लेवलका सवै उत्पादन शिक्षा व्यवसाय र गतिविधिहरुलाई जिल्लाका सवै क्षेत्रबाट हतोत्साही पार्दै जनपर्यावरण हितैषी सहकारी व्यापार र उत्पादनलाई प्राथमिकतामा राखेर दिगो विकस विस्तार गर्ने ।
२२।जिल्लाको सुरक्षा प्रशासन न्याय र राजनीतिलाई सुव्यवस्थित पारदर्शी र जनमुखी बनाउन जन-पर्यावरण केन्द्रित विशेष व्यवस्थापन समिति प्यूठानको निर्वाचनद्वारा गठन गर्ने ।
२३।जिल्लाको स्वास्थस्तरलाई उच्चता दिन एक्काईसौं शताब्दीको डिजिटल प्रणाली अनुसार बायो इनर्जी जाँच तथा ब्यालेन्स गर्ने प्राविधिक प्रणालीलाई र प्राकृतिक एवं आयुर्वेद चिकित्सा प्रणालीका केन्द्रहरु जिल्लाका उत्तर दक्षिण पूर्व पश्चिम र मध्यमा प्रारम्भमा ५ वटा स्वास्थ्य केन्द्रहरु स्थापना गर्ने । यसको लागि हजारौंको संख्यामा विशेषज्ञहरु र अन्य जनशक्ति तैयार गर्ने ।
यस जिल्लाको उत्तर-दक्षिण पूर्व पश्चिम र मध्यमा पर्ने सवै जंगलयुक्त पहाडहरुलाई जैविक विविधता वन र जलाधार संरक्षण क्षेत्रका रुपमा घोषणा गर्ने ।
हामीलाई विश्वास छ उपरोक्त तरिकाले कार्यहरु गर्दै जिल्लाको विकास निर्माण गर्न सर्वप्रथम सवै गाउँका र बाहिर गएका विकास प्रेमीहरुको सम्मेलनको आयोजना गरि सर्वप्रथम विचारहरुको गठन संगठनहरुको निर्माण र विशेषज्ञहरु समेतको कार्य विभाजन गर्न सकिने छ र तर्कसंगत विकासले आकार लिदै जानेछ ।
साईबाबाका कार्यकर्ता जस्ता त्यागी पहिलेका कम्युनिष्टहरु जस्ता साहसी माक्स्र एंगल्स र लेनिन जस्ता लगनशिल प्यूठानी जनता जस्ता कर्मयोगीहरुको साझा समिकरण भएमा यस जिल्लामा जन-पर्यावरण हितैषी व्यवस्था विकास गर्ने उद्देश्य सहितको विकास निर्माण विश्व पूंजिवादी व्यवस्था जस्तो अप्राशड्डिक व्यवस्थाको अड्ड भएर होईन सम्भव भएर जाने छ । यसरी जिवनको सुरक्षा स्वतन्त्रता समानता र यौनिक एवं लैड्डिक सन्तुलनको लागि गरिने सवै साझा प्रयत्नहरु सम्भव भएर जाने छन् र यिनले दिगो स्वरुप प्राप्त गर्ने छन् । बन्दुकको डरले दिएको सहयोग र गरेको कार्य भन्दा खुशीसाथ दिइएको र मन जितेर उठाइएको भौतिक तथा मनोवैज्ञानिक सहयोगले दिगो विकास सम्भव भएरै जानेछ । वर्तमान समय र परिस्थितिका परिणतिहरु र चुनौतीहरुलाई राम्रो गरि बुझाउन सक्ने शैक्षिक व्यवस्था गर्न सकेमा हजारौं जंघारहरु पार गर्ने त्यागी साहसी र बलिदानी नागरिकहरु फेरि पनि घुँडा सिधा गरेर उठ्ने छन् र जैव-सामाजिक इतिहासको महानतम् अभिमारा पुरा गर्दै अगाडि बढ्ने छन् । सवैलाई जानकारी होस् ।
प्रस्तुतकर्ता
डा। डी।बी। िसंह
जन्म स्थान प्यूठान लुड्ड-हाल बुटवल
अध्यक्ष- प्रकृति मानव केन्द्रित जनआन्दोलन नेपाल इकाई
०६७ आश्विन ४ गते बुटवल
