प्यूठानका केही सम्भाव्य पर्यटकीय गन्तव्यहरु
- सूर्य थापा
पर्यटन विकासको दृष्टिले प्यूठानमा व्यापक सम्भाव्यता रहेको छ । तर बहुआयामिक सम्भाव्यता हुँदाहुँदै पूर्वाधार विकासको ठोस प्रयत्न अघि नबढेकाले खासै उपलब्धि र प्रतिफल पाउन सम्भव भएको छैन । तीर्थयात्रीदेखि पदयात्रीसम्म ग्रामीण पर्यटनदेखि सांस्कृतिक पर्यटनसम्म र जलयात्रादेखि संरक्षण यात्रासम्मका विविध क्षेत्रमा योजनाबद्ध पर्यटन विकासको पहलकदमी अघि बढाउन सक्दा जिल्लाभित्र ुधुँवारहित उद्योगुको प्रचुर विकास रोजगारीका अवसरको सिर्जना र उत्पादन एवम् पुनःउत्पादनको प्रकि्रयामा तीब्रता ल्याई विकास प्रकि्रयालाई अघि बढाउन रहेको छ । यसनिम्ति केही विशिष्ट पर्यटकीय गन्तव्यको विकासमा बृहत्तर अभियान नै साचालन गर्नुपर्ने आवश्यकताअनुरुप निम्न पक्षमा ध्यानकेन्द्रित गर्नुपर्दछ ः
स्वर्गद्वारी-प्यूठान
पश्चिम नेपालको महत्वपूर्ण धार्मिक पर्यटकीय गन्तव्य हो- स्वर्गद्वारी । वि।सं। १९५२ देखि प्यूठान स्वर्गद्वारी खाल-२ मा अवस्थित चिसो लेकमा वालतपस्वी हंसानन्द गिरी महाप्रभुले अखण्ड यज्ञ सुरु गरे जो अद्यावधि चलिरहेको छ । दानदातव्यबाट सङलित प्रभुकै झोलीबाट दाङ-देउखुरीमा १०१२ विघा र प्यूठानमा २९ हजार रोपनी जग्गा-जमीन खरिद गरी हालको स्वर्गद्वारी आश्रम र त्यसको साचालन व्यवस्थित गरिएको छ । स्वर्गद्वारी आश्रम २५ सय रोपनी घना जङ्गलको बीचमा अवस्थित ुस्वर्गपुरीुका रुपमा नै रहेको छ ।
भालुबाङ-प्यूठान-रोल्पा सडक खण्डअन्तर्गत पर्ने भिङ्ग्री बजारबाट माथि सडक यातायातबाट १५ किलोमिटर तथा पैदल ४ घण्टा हिँडेर स्वर्गद्वारी पुग्न सकिन्छ । यस निम्ति स्वर्गद्वारी-प्यूठान महोत्सव- ०६५ का अवसरमा प्यूठान उद्योग बाणिज्य संघको पहलमा स्थानीय विकास मन्त्री रामचन्द्र झाको सत्प्रयासबाट उपलब्ध करिब ७५ करोड बजेटमा ०६६ सालदेखि मोटरबाटो खुलेको छ । साथै दाङको घेराही-होलेरी-स्वर्गद्वारीसम्म ७५ किमी सडकमा समेत सार्वजनिक यातायात संचालित छ । जुन सडक वाचनशिरोमणि नारायणप्रसाद पोखरेलद्वारा दाङमा महायज्ञ लगाईं संकलन गरिएको करिब ६८ लाख रुपियाँको लागतमा बनेको थियो । समुद्र सतहदेखि २१२१ मिटर उचाईमा अवस्थित स्वर्गद्वारी आश्रम महत्वपूर्ण धार्मिक-सांस्कृतिक र पर्यावरणीय गन्तव्ल्यका रुपमा रहेको छ । स्वर्गद्वारीमा करिब ५०० गाई-बसाहा र ५० वटा भैंसी पालिएको छ । डाँफे- मयुरलगायतका चराचुरुङ्गीहरुका साथै चितुवा घोरल हरिण दुम्सी बाघ आदि वन्यजन्तुहरुसमेत यहाँ पाइन्छन् । चीर ९ऋजभभच उजभबकबलत० यहाँ पाइने विश्वमै दुर्लभ पक्षी हो ।
वार्षिक छ लाख पर्यटकहरु भित्रिने स्वर्गद्वारीमा मूलतः भारतको उत्तरप्रदेशका लखनऊ बलरामपुर कौवापुर बस्ती गोरखपुर र बनारससम्मबाट तीर्थयात्री÷पर्यटकहरु आउँछन् सन्तान नभएका दम्पत्तिको सन्तानप्राप्तिको इच्छा पूरा हुनेलगायतका विश्वासले मानिसहरु बढी आउँछन् । मानसिक तनावको समस्या आदिका विरामीहरु पनि रोग निको हुने आशाले स्वर्गद्वारी आएको पाइन्छ । प्रुान्स बेलायत र जापानबाट पनि यहाँ पर्यटकहरु आएको देखिन्छ । स्वर्गद्वारी आश्रमबाट उत्तरतिर फर्कंदा मनोरम धौलागिरी र माछापुच्छे्रे हिमशृङ्खला देख्न सकिन्छ । आश्रम वरिपरि स्वर्गद्वारी-परिक्रमा सडक निर्माण गर्ने भिङ्ग्री र स्वर्गद्वारी खाल गाविसमा पर्यटकका निम्ति घर-घरमा ुहोम-स्टेु साचालन गर्ने तथा पर्यटकीय पूर्वाधार निर्माण गरी काठमाडौं चितवन बुटवल र नेपालगाजबाट समेत आन्तरिक पर्यटक भित्र्याउन ध्यान दिने हो भने स्वर्गद्वारी वर्षेनी १० लाख धार्मिक पर्यटक पुग्ने महत्वपूर्ण गन्तव्य बन्नसक्छ । सरकारले नेपालका सातधामअन्तर्गत स्वर्गद्वारीको विकास गर्ने घोषणा गरेकाले तदनुरुप दीर्घकालीन गुरुयोजना तर्जुमा गरी कार्यान्वयन अघि बढाउन जरुरी छ । स्थानीय मगर संस्कृति मनोरम प्राकृतिक सौन्दर्य र स्वर्गद्वारीको धार्मिक-सांस्कृतिक महत्वलाई गाँसेर एकैसाथ पर्यटन प्रवद्र्धन गर्नसक्दा यसको भविष्य निकै उज्वल रहेको छ ।
गौमुखी-प्यूठान
राप्ती नदीको एक हिस्सा झिरुमक नदीको उद्मगस्थल हो- गौमुखी । अर्खा गाविस-१ ठूलाचौर किनामबाट अगाडि बढेपछि पुगिने गौमुखीको ऐतिहासिक पर्यावरणीय र सांस्कृतिक महत्व व्यापक रहेको छ । तर दुर्गम अवस्थितिका कारण पर्यटकीय पूर्वाधारको अभाव छ । माघे सक्रान्तिमा मेला लाग्ने गौमुखीमा ०६६ सालमा करिब ३० हजार आन्तरिक पर्यटक पुगेका थिए । सरकारले प्रस्ताव गर्न लागेको ुमदाने-पाचासे-नाङ्गे-कोठीभीर संरक्षण क्षेत्रअन्तर्गत गौमुखी पर्दछ । संक्रान्तिको मेलामा तीर्थालु÷दर्शनार्थीहरु नुहाउँछन् परेवा कलम÷ध्वजा आदि चढाउँछन् र आ-आफ्नो इच्छा पूरा होस् भन्ने चाहन्छन् । गौमुखीमा सामान्य मन्दिर पनि रहेको छ ।
समुद्र सतहबाट १५००-२५०० मिटरको उच्चाईअन्तर्गत पर्ने गौमुखी क्षेत्र खासमा २१०० मिटर उचाईमा रहेको छ । प्यूठानको उत्तरी भेगमा पर्ने दुर्गम गाउँ अर्खामा अवस्थित यसको पूर्वमा गुल्मी उत्तरमा बाग्लुङ र पश्चिम-दक्षिणमा प्यूठानका अरु गाउँहरु पर्दछन् । यो क्षेत्र नेपालको मध्य पहाडी क्षेत्रमा पर्दछ जहाँ सबैभन्दा धेरै पारिस्थितिक प्रणालीहरुको विविधता तथा प्राणीहरुको पनि विविधता रहेको पाइन्छ । मुलुकको कूल जङ्गलको ३२ प्रतिशत जङ्गल मध्य पहाडी क्षेत्रमा पर्दछ जसले ५२ प्रकारका पारिस्थितिक प्रणालीहरुलाई ओगटेको छ । जबकि सरकारले ३३ वटा इको-सिस्टमलाई मात्र संरक्षण गर्नसकेको पाइन्छ । मध्यपहाडी क्षेत्रमा ११० जातका स्तनधारी जीवजन्तु र ६९१ जातका चराहरु पाइन्छ । तीमध्ये यो एउटा महत्वपूर्ण संरक्षण क्षेत्र हुनसक्छ । किनभने पाचासे संरक्षण क्षेत्रअन्तर्गतको अध्ययन अनुसन्धान प्रकि्रयालाई बर्दिया राष्ट्रिय निकुाज र सुक्लाफाँटा आरक्षणसँग समन्वय गरी अघि बढाउन प्यूठान उद्योग वाणिज्य संघले समकक्षी सङ्घहरुमार्फत्समेत प्रयास अघि बढाएको छ । यस क्षेत्रमा डाँफे मुनाल चिर कालिज र गिद्धहरु पाइने स्थिति छ । यो क्षेत्र जडिबुटीका लागि पनि अति महत्वपूर्ण मानिन्छ । करिब डेढ सय वर्ष अघि बाग्लुङ निसीका तगारा बुढामगर निसेल ले भैंसी चराउँदा गौमुखीको १२ मिटर लम्बाई ६ फिट चौडाइर्ं र ७ मिटर उचाई क्षेत्रफल रहेको गुफा भेटेका थिए । त्यसलाई उनले गाईको मुखजस्तो पत्थरको आकारबाट पानी आएको दृश्यको आधारमा गौमुखी नामाकरण गरेको भनिन्छ । त्यही गुफाबाट पानी निस्केपछि झिमरुक नदीका रुपमा प्रवाह सुरु हुन्छ । त्यसकै बाहिर सामान्य मन्दिर रहेको छ । मन्दिरमा सन्तानको प्रगति र ऐश्वर्य बृद्धि आदि मनोकामना पूरा गर्न दूधको धार पशुपक्षीको दाम्लो चढाउने र परेवा उडाउने गरिन्छ । मध्यपहाडी प्रकृति र स्थानीय मगर संस्कृतिको संयोजन गरेर गौमुखीलाई आन्तरिक र विदेशी पर्यटकको आकर्षक गन्तव्य बनाउन सकिन्छ ।
हाल अर्खा-९ स्थित अर्तुबाङबाट पैदल हिँडेर गौमुखी पुग्न सकिन्छ । ठूलावेसी-भीमगिठे सडक निर्माण पूरा गरी यसलाई निकै महत्वपूर्ण पर्यटकीय गन्तव्यका रुपमा विकसित गर्न सकिन्छ । लालीगुराँसले भरिएको यहाँको घनाजङ्गलमा पाइने गुलावी रङको गुराँस विशेष आकर्षण बन्ने देखिन्छ ।
ऐरावती
झिमरुक र माडी आपसमा मिलेर एउटै नदी राप्ती बन्ने संगमस्थल हो- ऐरावती । प्यूठानका हंसपुर र दाङबाङका साथै डुंगेगढी बाङ्गेसाल तथा अर्घाखाँचीका सिद्धारा र जलुके धनचौर जुकेना एवम् नुवाकोटका वासिन्दाहरु माघे सक्रान्तिमा ुपापमोचनुका निम्ति यहाँ नुहाउन पुग्दछन् । प्यूठानकै पकला बरौला बिजुली गाउँ तथा कपिलवस्तु र दाङ जिल्लाका गरी बर्षेनी १०-१२ हजार तीर्थयात्रीहरु माघे सक्रान्तिको अवसरमा ऐरावती पुग्दछन् । जहाँ राती ुसोरठी नाचुबाट बेग्लै आकर्षण र मनोराजन पाउन सकिन्छ । पहिले १०-१२ वटा सोरठी नाँचका समूह पुग्ने भए पनि पछिल्लो अवधिमा सोरठी समूहको उपस्थितिमा कमी आएको पाइन्छ । त्यसको संरक्षणमा समयमै ध्यान दिनु आवश्यक छ ।
भालुबाङ-प्यूठान मोटर बाटोमा अवस्थित बड्डाँडा बजारबाट करिब १८ किलोमिटर टाढाको दू्रीमा अवस्थित ऐरावतीसम्मको कच्ची सडकमा जीप सेवा साचालित रहेको छ । साथै अर्घाखाँचीको ठाडादेखि सिद्धारा-जुकेना-जलुके हुँदै ऐरावतीसम्म मोटरबाटो बनेको छ ।
ऐरावतिमा वृषलाल गिरीले निर्माण गरेको ऋषेश्वर मन्दिर र आश्रमसमेत रहेको छ । यससँग ऐरावत हात्तीको पौराणिक सन्दर्भ पनि जोडिएको चर्चा हुन्छ । घटनाजंगलको बीचमा अवस्थित यस ठाउँको वरिपरि जलुके-दाङबाङ र हंसपुरका वासिन्दाहरुको बेसी रहेको छ । तर खासै गाउँ-बस्ती छैन ।
भारत सरकारले सहयोगस्वरुप निर्माण गरिदिने भनिएको ुनौमुर जलविद्युत आयोजनाुले भने यस पवित्र धार्मिक तथा मनोरम पर्यटकीय क्षेत्रलाई विशाल जलाशयमा परिणत गर्नेछ । यतापट्टि चाहिँ समयमै हेक्का पुर् याएर मात्रै पर्यटन विकासको प्रयास अघि बढाउनु उपयुक्त हुनेछ ।
कोठी भीर भ्यू टावर
पर्या-पर्यटनको दृष्टिले प्यूठानको स्याउलीबाङ् गाविस अन्तर्गत पर्ने कोठीभीर क्षेत्र जिल्लाकै सबैभन्दा उचाइमा अवस्थित छ । उत्तरमा धौलागिरी हिमाल हाँसिरहेको कोठीभीर स्वयम्मा जैविक विविधताले युक्त क्षेत्रअन्तर्गत रहेको छ । त्यहाँ ुभ्यू टावरु निर्माण गर्ने हो भने सदरमुकाम खलंगा गुल्मीको रेसुङ्गा प्रसिद्ध स्वर्गद्वारी आश्रमका साथै दक्षिणमा कपिलवस्तुको चन्द्रौटासमेत देख्न र मनोरम दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ । यस्तो भ्यूटावर मसिना धुरी÷झण्डागाडेमा निर्माण गर्नु उपयुक्त हुने देखिन्छ ।
स्याउलीबाङ् गाविसको वडा नं। ५ ६ र ७ सँग जोडिएको कोठीभीर पुग्न गाउँबाट करिब ५ घण्टा उकालो र तेसो्र पदयात्रा गर्नुपर्ने हुन्छ । करिब ३ हजार ६ सय ५९ मिटर उचाइमा रहेको यस क्षेत्रमा मंसिरदेखि फागुनसम्म हिउँ जम्छ र पर्यटकहरु हिउसँग लुकामारी खेल्न सक्दछन् ।
कोठीभीर आसपासमा स्याउलीबाङ्को परम्परागत जनजीवनसँग अभिन्न रुपले गाँसिएको परम्परागत गाई÷भैंसी तथा भेंडीगोठ हेर्न पनि सकिन्छ । जहाँ अझै २÷३ सय गाईभैंसी र करिब ४ सयको संख्यामा भेंडी रहेको पाइन्छ । पशुपालनलाई पर्यटन प्रवद्र्धन र जीविकामूलक पेशा दुवै उद्देश्यसँग आबद्ध गरी अघि बढाउनसक्दा यो स्थानीय जनताको महत्वपूर्ण जीवनधारा सावित हुनसक्दछ ।
परम्परागत मगर गाउँ स्याउलीबाङ्लाई प्रकृतिले जति सुन्दर अवस्थितिमा िसंगारेको छ त्यत्तिकै प्रचुर सम्भाव्यता रहेको छ- मगर जनजीवन र संस्कृतिआधारित पर्यटन विकासको । यसनिम्ति गाउँमा व्यवस्थित ुहॊम-स्टेुको प्रयत्न अघि बढाउनुपर्दछ । लुङ्को बाहनेदेखि स्याउलीबाङ् र कोठीभीरसम्मको पदयात्रा-मार्ग विकसित गर्न सक्दा स्याउलीबाङ् प्रकृति र संस्कृति आधारित ग्रामीण पर्यटनको नमूना नै बन्नसक्दछ । यसनिम्ति त्यहाँका अगुवाहरुले अविलम्ब ग्रामीण पर्यटन विकास समिति गठन गरी ठोस पहलकदमी अघि बढाउनु आवश्यक छ ।
पाचासे-मदाने नाङ्गे- कोठीभीर संरक्षण क्षेत्र
झिमरुक नदीको उद्म गौमुखी तथा वरिपरिको पर्यावरणीय अवस्थितिलाई दिगोरुपमा संरक्षण गरी एकातिर जलाधार क्षेत्र तथा अर्कोतिर वन्यजन्तु एवम् दुर्लम बोटविरुवाको संरक्षण र विकास गर्न स्थानीय जनसमुदायआधारित संरक्षणको प्रयास अघि बढाउनु अत्यन्तै जरुरी छ । त्यसो गर्नका निम्ति वन तथा भूसंरक्षण मन्त्रालयसमक्ष ुपाचासे-नाङ्गे-मदाने र कोठीभीरुसम्मको भू-क्षेत्रलाई एउटै संरक्षण घोषणा गरेर मौलिकरुपमा संरक्षणको प्रयास अघि बढाउनुपर्ने माग भइसकेको छ र तदनुरुप अध्ययनको प्रकि्रया अघि बढेको छ । यदि छिट्टै यो संरक्षण क्षेत्र घोषणा हुनसक्यो भने अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रजस्तै अर्को महत्वपूर्ण प्रयास अघि बढ्नेछ र त्यसको लाभ प्यूठान गुल्मी र बाग्लुङसम्मको जनजीवनले उठाउनसक्ने प्रचुर सम्भावना रहेको छ । सँगसँगै पर्यटन विकासमा समेत टेवा पुग्न जानेछ । यस क्षेत्रको विकासले ढोरपाटन शिकार आरक्षसमेत धेरै निकट बन्न जानेछ । फलस्वरुप पर्यटकहरुका लागि निकै महत्वपूर्ण गन्तव्य बन्नसक्ने देखिन्छ ।
प्यूठान चक्रपथ
पर्यटन विकाससँग अभिन्न रुपले गाँसिएको पक्ष-पूर्वाधार विकास हो । यस हिसाबले पूर्वाधार विकास गर्न ध्यान पुर् याउँदा प्यूठान जिल्लाको सदरमुकाम खलङ्गा र व्यापारिक केन्द्र विजुवार समेतको एकीकृत विकास प्रकि्रयालाई अघि बढाई कहिलेकाहीं देखापर्ने ुसदरमुकाम विवादुलाई समाधान गर्नु अत्यावश्यक छ । साथै प्यूठान उपत्यकालाई एउटै सडक साजालले जोडेर विकासको नयाँ सम्भावनाको द्वार खोल्नु जरुरी छ । त्यस प्रयोजनका लागि भालुवाङ्-प्यूठान सडक खण्डको चेरनेटादेखि खलङ्गा-बाग्दुला-मरन्ठाना-कुटिचौरी-बेलुवा-दम्ती-बाग्दुला-विजुवार-क्वाडी-चेटनेटालाई
