जिल्लाको पर्यटन विकासका लागी रेडियो प्यूठानको प्रस्तुती
रेडियो कार्यक्रम
हाम्रो प्यूठान राम्रो प्यूठान -HAMRO PYUTHAN, RAMRO PYUTHAN
शिघ्र प्रसारण हुदैछ प्रतिक्षा गर्नुहोस्
Wednesday, November 10, 2010
Tuesday, September 21, 2010
3rd Aniversary Special -Surya Thapa
प्यूठानका केही सम्भाव्य पर्यटकीय गन्तव्यहरु
- सूर्य थापा
पर्यटन विकासको दृष्टिले प्यूठानमा व्यापक सम्भाव्यता रहेको छ । तर बहुआयामिक सम्भाव्यता हुँदाहुँदै पूर्वाधार विकासको ठोस प्रयत्न अघि नबढेकाले खासै उपलब्धि र प्रतिफल पाउन सम्भव भएको छैन । तीर्थयात्रीदेखि पदयात्रीसम्म ग्रामीण पर्यटनदेखि सांस्कृतिक पर्यटनसम्म र जलयात्रादेखि संरक्षण यात्रासम्मका विविध क्षेत्रमा योजनाबद्ध पर्यटन विकासको पहलकदमी अघि बढाउन सक्दा जिल्लाभित्र ुधुँवारहित उद्योगुको प्रचुर विकास रोजगारीका अवसरको सिर्जना र उत्पादन एवम् पुनःउत्पादनको प्रकि्रयामा तीब्रता ल्याई विकास प्रकि्रयालाई अघि बढाउन रहेको छ । यसनिम्ति केही विशिष्ट पर्यटकीय गन्तव्यको विकासमा बृहत्तर अभियान नै साचालन गर्नुपर्ने आवश्यकताअनुरुप निम्न पक्षमा ध्यानकेन्द्रित गर्नुपर्दछ ः
स्वर्गद्वारी-प्यूठान
पश्चिम नेपालको महत्वपूर्ण धार्मिक पर्यटकीय गन्तव्य हो- स्वर्गद्वारी । वि।सं। १९५२ देखि प्यूठान स्वर्गद्वारी खाल-२ मा अवस्थित चिसो लेकमा वालतपस्वी हंसानन्द गिरी महाप्रभुले अखण्ड यज्ञ सुरु गरे जो अद्यावधि चलिरहेको छ । दानदातव्यबाट सङलित प्रभुकै झोलीबाट दाङ-देउखुरीमा १०१२ विघा र प्यूठानमा २९ हजार रोपनी जग्गा-जमीन खरिद गरी हालको स्वर्गद्वारी आश्रम र त्यसको साचालन व्यवस्थित गरिएको छ । स्वर्गद्वारी आश्रम २५ सय रोपनी घना जङ्गलको बीचमा अवस्थित ुस्वर्गपुरीुका रुपमा नै रहेको छ ।
भालुबाङ-प्यूठान-रोल्पा सडक खण्डअन्तर्गत पर्ने भिङ्ग्री बजारबाट माथि सडक यातायातबाट १५ किलोमिटर तथा पैदल ४ घण्टा हिँडेर स्वर्गद्वारी पुग्न सकिन्छ । यस निम्ति स्वर्गद्वारी-प्यूठान महोत्सव- ०६५ का अवसरमा प्यूठान उद्योग बाणिज्य संघको पहलमा स्थानीय विकास मन्त्री रामचन्द्र झाको सत्प्रयासबाट उपलब्ध करिब ७५ करोड बजेटमा ०६६ सालदेखि मोटरबाटो खुलेको छ । साथै दाङको घेराही-होलेरी-स्वर्गद्वारीसम्म ७५ किमी सडकमा समेत सार्वजनिक यातायात संचालित छ । जुन सडक वाचनशिरोमणि नारायणप्रसाद पोखरेलद्वारा दाङमा महायज्ञ लगाईं संकलन गरिएको करिब ६८ लाख रुपियाँको लागतमा बनेको थियो । समुद्र सतहदेखि २१२१ मिटर उचाईमा अवस्थित स्वर्गद्वारी आश्रम महत्वपूर्ण धार्मिक-सांस्कृतिक र पर्यावरणीय गन्तव्ल्यका रुपमा रहेको छ । स्वर्गद्वारीमा करिब ५०० गाई-बसाहा र ५० वटा भैंसी पालिएको छ । डाँफे- मयुरलगायतका चराचुरुङ्गीहरुका साथै चितुवा घोरल हरिण दुम्सी बाघ आदि वन्यजन्तुहरुसमेत यहाँ पाइन्छन् । चीर ९ऋजभभच उजभबकबलत० यहाँ पाइने विश्वमै दुर्लभ पक्षी हो ।
वार्षिक छ लाख पर्यटकहरु भित्रिने स्वर्गद्वारीमा मूलतः भारतको उत्तरप्रदेशका लखनऊ बलरामपुर कौवापुर बस्ती गोरखपुर र बनारससम्मबाट तीर्थयात्री÷पर्यटकहरु आउँछन् सन्तान नभएका दम्पत्तिको सन्तानप्राप्तिको इच्छा पूरा हुनेलगायतका विश्वासले मानिसहरु बढी आउँछन् । मानसिक तनावको समस्या आदिका विरामीहरु पनि रोग निको हुने आशाले स्वर्गद्वारी आएको पाइन्छ । प्रुान्स बेलायत र जापानबाट पनि यहाँ पर्यटकहरु आएको देखिन्छ । स्वर्गद्वारी आश्रमबाट उत्तरतिर फर्कंदा मनोरम धौलागिरी र माछापुच्छे्रे हिमशृङ्खला देख्न सकिन्छ । आश्रम वरिपरि स्वर्गद्वारी-परिक्रमा सडक निर्माण गर्ने भिङ्ग्री र स्वर्गद्वारी खाल गाविसमा पर्यटकका निम्ति घर-घरमा ुहोम-स्टेु साचालन गर्ने तथा पर्यटकीय पूर्वाधार निर्माण गरी काठमाडौं चितवन बुटवल र नेपालगाजबाट समेत आन्तरिक पर्यटक भित्र्याउन ध्यान दिने हो भने स्वर्गद्वारी वर्षेनी १० लाख धार्मिक पर्यटक पुग्ने महत्वपूर्ण गन्तव्य बन्नसक्छ । सरकारले नेपालका सातधामअन्तर्गत स्वर्गद्वारीको विकास गर्ने घोषणा गरेकाले तदनुरुप दीर्घकालीन गुरुयोजना तर्जुमा गरी कार्यान्वयन अघि बढाउन जरुरी छ । स्थानीय मगर संस्कृति मनोरम प्राकृतिक सौन्दर्य र स्वर्गद्वारीको धार्मिक-सांस्कृतिक महत्वलाई गाँसेर एकैसाथ पर्यटन प्रवद्र्धन गर्नसक्दा यसको भविष्य निकै उज्वल रहेको छ ।
गौमुखी-प्यूठान
राप्ती नदीको एक हिस्सा झिरुमक नदीको उद्मगस्थल हो- गौमुखी । अर्खा गाविस-१ ठूलाचौर किनामबाट अगाडि बढेपछि पुगिने गौमुखीको ऐतिहासिक पर्यावरणीय र सांस्कृतिक महत्व व्यापक रहेको छ । तर दुर्गम अवस्थितिका कारण पर्यटकीय पूर्वाधारको अभाव छ । माघे सक्रान्तिमा मेला लाग्ने गौमुखीमा ०६६ सालमा करिब ३० हजार आन्तरिक पर्यटक पुगेका थिए । सरकारले प्रस्ताव गर्न लागेको ुमदाने-पाचासे-नाङ्गे-कोठीभीर संरक्षण क्षेत्रअन्तर्गत गौमुखी पर्दछ । संक्रान्तिको मेलामा तीर्थालु÷दर्शनार्थीहरु नुहाउँछन् परेवा कलम÷ध्वजा आदि चढाउँछन् र आ-आफ्नो इच्छा पूरा होस् भन्ने चाहन्छन् । गौमुखीमा सामान्य मन्दिर पनि रहेको छ ।
समुद्र सतहबाट १५००-२५०० मिटरको उच्चाईअन्तर्गत पर्ने गौमुखी क्षेत्र खासमा २१०० मिटर उचाईमा रहेको छ । प्यूठानको उत्तरी भेगमा पर्ने दुर्गम गाउँ अर्खामा अवस्थित यसको पूर्वमा गुल्मी उत्तरमा बाग्लुङ र पश्चिम-दक्षिणमा प्यूठानका अरु गाउँहरु पर्दछन् । यो क्षेत्र नेपालको मध्य पहाडी क्षेत्रमा पर्दछ जहाँ सबैभन्दा धेरै पारिस्थितिक प्रणालीहरुको विविधता तथा प्राणीहरुको पनि विविधता रहेको पाइन्छ । मुलुकको कूल जङ्गलको ३२ प्रतिशत जङ्गल मध्य पहाडी क्षेत्रमा पर्दछ जसले ५२ प्रकारका पारिस्थितिक प्रणालीहरुलाई ओगटेको छ । जबकि सरकारले ३३ वटा इको-सिस्टमलाई मात्र संरक्षण गर्नसकेको पाइन्छ । मध्यपहाडी क्षेत्रमा ११० जातका स्तनधारी जीवजन्तु र ६९१ जातका चराहरु पाइन्छ । तीमध्ये यो एउटा महत्वपूर्ण संरक्षण क्षेत्र हुनसक्छ । किनभने पाचासे संरक्षण क्षेत्रअन्तर्गतको अध्ययन अनुसन्धान प्रकि्रयालाई बर्दिया राष्ट्रिय निकुाज र सुक्लाफाँटा आरक्षणसँग समन्वय गरी अघि बढाउन प्यूठान उद्योग वाणिज्य संघले समकक्षी सङ्घहरुमार्फत्समेत प्रयास अघि बढाएको छ । यस क्षेत्रमा डाँफे मुनाल चिर कालिज र गिद्धहरु पाइने स्थिति छ । यो क्षेत्र जडिबुटीका लागि पनि अति महत्वपूर्ण मानिन्छ । करिब डेढ सय वर्ष अघि बाग्लुङ निसीका तगारा बुढामगर निसेल ले भैंसी चराउँदा गौमुखीको १२ मिटर लम्बाई ६ फिट चौडाइर्ं र ७ मिटर उचाई क्षेत्रफल रहेको गुफा भेटेका थिए । त्यसलाई उनले गाईको मुखजस्तो पत्थरको आकारबाट पानी आएको दृश्यको आधारमा गौमुखी नामाकरण गरेको भनिन्छ । त्यही गुफाबाट पानी निस्केपछि झिमरुक नदीका रुपमा प्रवाह सुरु हुन्छ । त्यसकै बाहिर सामान्य मन्दिर रहेको छ । मन्दिरमा सन्तानको प्रगति र ऐश्वर्य बृद्धि आदि मनोकामना पूरा गर्न दूधको धार पशुपक्षीको दाम्लो चढाउने र परेवा उडाउने गरिन्छ । मध्यपहाडी प्रकृति र स्थानीय मगर संस्कृतिको संयोजन गरेर गौमुखीलाई आन्तरिक र विदेशी पर्यटकको आकर्षक गन्तव्य बनाउन सकिन्छ ।
हाल अर्खा-९ स्थित अर्तुबाङबाट पैदल हिँडेर गौमुखी पुग्न सकिन्छ । ठूलावेसी-भीमगिठे सडक निर्माण पूरा गरी यसलाई निकै महत्वपूर्ण पर्यटकीय गन्तव्यका रुपमा विकसित गर्न सकिन्छ । लालीगुराँसले भरिएको यहाँको घनाजङ्गलमा पाइने गुलावी रङको गुराँस विशेष आकर्षण बन्ने देखिन्छ ।
ऐरावती
झिमरुक र माडी आपसमा मिलेर एउटै नदी राप्ती बन्ने संगमस्थल हो- ऐरावती । प्यूठानका हंसपुर र दाङबाङका साथै डुंगेगढी बाङ्गेसाल तथा अर्घाखाँचीका सिद्धारा र जलुके धनचौर जुकेना एवम् नुवाकोटका वासिन्दाहरु माघे सक्रान्तिमा ुपापमोचनुका निम्ति यहाँ नुहाउन पुग्दछन् । प्यूठानकै पकला बरौला बिजुली गाउँ तथा कपिलवस्तु र दाङ जिल्लाका गरी बर्षेनी १०-१२ हजार तीर्थयात्रीहरु माघे सक्रान्तिको अवसरमा ऐरावती पुग्दछन् । जहाँ राती ुसोरठी नाचुबाट बेग्लै आकर्षण र मनोराजन पाउन सकिन्छ । पहिले १०-१२ वटा सोरठी नाँचका समूह पुग्ने भए पनि पछिल्लो अवधिमा सोरठी समूहको उपस्थितिमा कमी आएको पाइन्छ । त्यसको संरक्षणमा समयमै ध्यान दिनु आवश्यक छ ।
भालुबाङ-प्यूठान मोटर बाटोमा अवस्थित बड्डाँडा बजारबाट करिब १८ किलोमिटर टाढाको दू्रीमा अवस्थित ऐरावतीसम्मको कच्ची सडकमा जीप सेवा साचालित रहेको छ । साथै अर्घाखाँचीको ठाडादेखि सिद्धारा-जुकेना-जलुके हुँदै ऐरावतीसम्म मोटरबाटो बनेको छ ।
ऐरावतिमा वृषलाल गिरीले निर्माण गरेको ऋषेश्वर मन्दिर र आश्रमसमेत रहेको छ । यससँग ऐरावत हात्तीको पौराणिक सन्दर्भ पनि जोडिएको चर्चा हुन्छ । घटनाजंगलको बीचमा अवस्थित यस ठाउँको वरिपरि जलुके-दाङबाङ र हंसपुरका वासिन्दाहरुको बेसी रहेको छ । तर खासै गाउँ-बस्ती छैन ।
भारत सरकारले सहयोगस्वरुप निर्माण गरिदिने भनिएको ुनौमुर जलविद्युत आयोजनाुले भने यस पवित्र धार्मिक तथा मनोरम पर्यटकीय क्षेत्रलाई विशाल जलाशयमा परिणत गर्नेछ । यतापट्टि चाहिँ समयमै हेक्का पुर् याएर मात्रै पर्यटन विकासको प्रयास अघि बढाउनु उपयुक्त हुनेछ ।
कोठी भीर भ्यू टावर
पर्या-पर्यटनको दृष्टिले प्यूठानको स्याउलीबाङ् गाविस अन्तर्गत पर्ने कोठीभीर क्षेत्र जिल्लाकै सबैभन्दा उचाइमा अवस्थित छ । उत्तरमा धौलागिरी हिमाल हाँसिरहेको कोठीभीर स्वयम्मा जैविक विविधताले युक्त क्षेत्रअन्तर्गत रहेको छ । त्यहाँ ुभ्यू टावरु निर्माण गर्ने हो भने सदरमुकाम खलंगा गुल्मीको रेसुङ्गा प्रसिद्ध स्वर्गद्वारी आश्रमका साथै दक्षिणमा कपिलवस्तुको चन्द्रौटासमेत देख्न र मनोरम दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ । यस्तो भ्यूटावर मसिना धुरी÷झण्डागाडेमा निर्माण गर्नु उपयुक्त हुने देखिन्छ ।
स्याउलीबाङ् गाविसको वडा नं। ५ ६ र ७ सँग जोडिएको कोठीभीर पुग्न गाउँबाट करिब ५ घण्टा उकालो र तेसो्र पदयात्रा गर्नुपर्ने हुन्छ । करिब ३ हजार ६ सय ५९ मिटर उचाइमा रहेको यस क्षेत्रमा मंसिरदेखि फागुनसम्म हिउँ जम्छ र पर्यटकहरु हिउसँग लुकामारी खेल्न सक्दछन् ।
कोठीभीर आसपासमा स्याउलीबाङ्को परम्परागत जनजीवनसँग अभिन्न रुपले गाँसिएको परम्परागत गाई÷भैंसी तथा भेंडीगोठ हेर्न पनि सकिन्छ । जहाँ अझै २÷३ सय गाईभैंसी र करिब ४ सयको संख्यामा भेंडी रहेको पाइन्छ । पशुपालनलाई पर्यटन प्रवद्र्धन र जीविकामूलक पेशा दुवै उद्देश्यसँग आबद्ध गरी अघि बढाउनसक्दा यो स्थानीय जनताको महत्वपूर्ण जीवनधारा सावित हुनसक्दछ ।
परम्परागत मगर गाउँ स्याउलीबाङ्लाई प्रकृतिले जति सुन्दर अवस्थितिमा िसंगारेको छ त्यत्तिकै प्रचुर सम्भाव्यता रहेको छ- मगर जनजीवन र संस्कृतिआधारित पर्यटन विकासको । यसनिम्ति गाउँमा व्यवस्थित ुहॊम-स्टेुको प्रयत्न अघि बढाउनुपर्दछ । लुङ्को बाहनेदेखि स्याउलीबाङ् र कोठीभीरसम्मको पदयात्रा-मार्ग विकसित गर्न सक्दा स्याउलीबाङ् प्रकृति र संस्कृति आधारित ग्रामीण पर्यटनको नमूना नै बन्नसक्दछ । यसनिम्ति त्यहाँका अगुवाहरुले अविलम्ब ग्रामीण पर्यटन विकास समिति गठन गरी ठोस पहलकदमी अघि बढाउनु आवश्यक छ ।
पाचासे-मदाने नाङ्गे- कोठीभीर संरक्षण क्षेत्र
झिमरुक नदीको उद्म गौमुखी तथा वरिपरिको पर्यावरणीय अवस्थितिलाई दिगोरुपमा संरक्षण गरी एकातिर जलाधार क्षेत्र तथा अर्कोतिर वन्यजन्तु एवम् दुर्लम बोटविरुवाको संरक्षण र विकास गर्न स्थानीय जनसमुदायआधारित संरक्षणको प्रयास अघि बढाउनु अत्यन्तै जरुरी छ । त्यसो गर्नका निम्ति वन तथा भूसंरक्षण मन्त्रालयसमक्ष ुपाचासे-नाङ्गे-मदाने र कोठीभीरुसम्मको भू-क्षेत्रलाई एउटै संरक्षण घोषणा गरेर मौलिकरुपमा संरक्षणको प्रयास अघि बढाउनुपर्ने माग भइसकेको छ र तदनुरुप अध्ययनको प्रकि्रया अघि बढेको छ । यदि छिट्टै यो संरक्षण क्षेत्र घोषणा हुनसक्यो भने अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रजस्तै अर्को महत्वपूर्ण प्रयास अघि बढ्नेछ र त्यसको लाभ प्यूठान गुल्मी र बाग्लुङसम्मको जनजीवनले उठाउनसक्ने प्रचुर सम्भावना रहेको छ । सँगसँगै पर्यटन विकासमा समेत टेवा पुग्न जानेछ । यस क्षेत्रको विकासले ढोरपाटन शिकार आरक्षसमेत धेरै निकट बन्न जानेछ । फलस्वरुप पर्यटकहरुका लागि निकै महत्वपूर्ण गन्तव्य बन्नसक्ने देखिन्छ ।
प्यूठान चक्रपथ
पर्यटन विकाससँग अभिन्न रुपले गाँसिएको पक्ष-पूर्वाधार विकास हो । यस हिसाबले पूर्वाधार विकास गर्न ध्यान पुर् याउँदा प्यूठान जिल्लाको सदरमुकाम खलङ्गा र व्यापारिक केन्द्र विजुवार समेतको एकीकृत विकास प्रकि्रयालाई अघि बढाई कहिलेकाहीं देखापर्ने ुसदरमुकाम विवादुलाई समाधान गर्नु अत्यावश्यक छ । साथै प्यूठान उपत्यकालाई एउटै सडक साजालले जोडेर विकासको नयाँ सम्भावनाको द्वार खोल्नु जरुरी छ । त्यस प्रयोजनका लागि भालुवाङ्-प्यूठान सडक खण्डको चेरनेटादेखि खलङ्गा-बाग्दुला-मरन्ठाना-कुटिचौरी-बेलुवा-दम्ती-बाग्दुला-विजुवार-क्वाडी-चेटनेटालाई
- सूर्य थापा
पर्यटन विकासको दृष्टिले प्यूठानमा व्यापक सम्भाव्यता रहेको छ । तर बहुआयामिक सम्भाव्यता हुँदाहुँदै पूर्वाधार विकासको ठोस प्रयत्न अघि नबढेकाले खासै उपलब्धि र प्रतिफल पाउन सम्भव भएको छैन । तीर्थयात्रीदेखि पदयात्रीसम्म ग्रामीण पर्यटनदेखि सांस्कृतिक पर्यटनसम्म र जलयात्रादेखि संरक्षण यात्रासम्मका विविध क्षेत्रमा योजनाबद्ध पर्यटन विकासको पहलकदमी अघि बढाउन सक्दा जिल्लाभित्र ुधुँवारहित उद्योगुको प्रचुर विकास रोजगारीका अवसरको सिर्जना र उत्पादन एवम् पुनःउत्पादनको प्रकि्रयामा तीब्रता ल्याई विकास प्रकि्रयालाई अघि बढाउन रहेको छ । यसनिम्ति केही विशिष्ट पर्यटकीय गन्तव्यको विकासमा बृहत्तर अभियान नै साचालन गर्नुपर्ने आवश्यकताअनुरुप निम्न पक्षमा ध्यानकेन्द्रित गर्नुपर्दछ ः
स्वर्गद्वारी-प्यूठान
पश्चिम नेपालको महत्वपूर्ण धार्मिक पर्यटकीय गन्तव्य हो- स्वर्गद्वारी । वि।सं। १९५२ देखि प्यूठान स्वर्गद्वारी खाल-२ मा अवस्थित चिसो लेकमा वालतपस्वी हंसानन्द गिरी महाप्रभुले अखण्ड यज्ञ सुरु गरे जो अद्यावधि चलिरहेको छ । दानदातव्यबाट सङलित प्रभुकै झोलीबाट दाङ-देउखुरीमा १०१२ विघा र प्यूठानमा २९ हजार रोपनी जग्गा-जमीन खरिद गरी हालको स्वर्गद्वारी आश्रम र त्यसको साचालन व्यवस्थित गरिएको छ । स्वर्गद्वारी आश्रम २५ सय रोपनी घना जङ्गलको बीचमा अवस्थित ुस्वर्गपुरीुका रुपमा नै रहेको छ ।
भालुबाङ-प्यूठान-रोल्पा सडक खण्डअन्तर्गत पर्ने भिङ्ग्री बजारबाट माथि सडक यातायातबाट १५ किलोमिटर तथा पैदल ४ घण्टा हिँडेर स्वर्गद्वारी पुग्न सकिन्छ । यस निम्ति स्वर्गद्वारी-प्यूठान महोत्सव- ०६५ का अवसरमा प्यूठान उद्योग बाणिज्य संघको पहलमा स्थानीय विकास मन्त्री रामचन्द्र झाको सत्प्रयासबाट उपलब्ध करिब ७५ करोड बजेटमा ०६६ सालदेखि मोटरबाटो खुलेको छ । साथै दाङको घेराही-होलेरी-स्वर्गद्वारीसम्म ७५ किमी सडकमा समेत सार्वजनिक यातायात संचालित छ । जुन सडक वाचनशिरोमणि नारायणप्रसाद पोखरेलद्वारा दाङमा महायज्ञ लगाईं संकलन गरिएको करिब ६८ लाख रुपियाँको लागतमा बनेको थियो । समुद्र सतहदेखि २१२१ मिटर उचाईमा अवस्थित स्वर्गद्वारी आश्रम महत्वपूर्ण धार्मिक-सांस्कृतिक र पर्यावरणीय गन्तव्ल्यका रुपमा रहेको छ । स्वर्गद्वारीमा करिब ५०० गाई-बसाहा र ५० वटा भैंसी पालिएको छ । डाँफे- मयुरलगायतका चराचुरुङ्गीहरुका साथै चितुवा घोरल हरिण दुम्सी बाघ आदि वन्यजन्तुहरुसमेत यहाँ पाइन्छन् । चीर ९ऋजभभच उजभबकबलत० यहाँ पाइने विश्वमै दुर्लभ पक्षी हो ।
वार्षिक छ लाख पर्यटकहरु भित्रिने स्वर्गद्वारीमा मूलतः भारतको उत्तरप्रदेशका लखनऊ बलरामपुर कौवापुर बस्ती गोरखपुर र बनारससम्मबाट तीर्थयात्री÷पर्यटकहरु आउँछन् सन्तान नभएका दम्पत्तिको सन्तानप्राप्तिको इच्छा पूरा हुनेलगायतका विश्वासले मानिसहरु बढी आउँछन् । मानसिक तनावको समस्या आदिका विरामीहरु पनि रोग निको हुने आशाले स्वर्गद्वारी आएको पाइन्छ । प्रुान्स बेलायत र जापानबाट पनि यहाँ पर्यटकहरु आएको देखिन्छ । स्वर्गद्वारी आश्रमबाट उत्तरतिर फर्कंदा मनोरम धौलागिरी र माछापुच्छे्रे हिमशृङ्खला देख्न सकिन्छ । आश्रम वरिपरि स्वर्गद्वारी-परिक्रमा सडक निर्माण गर्ने भिङ्ग्री र स्वर्गद्वारी खाल गाविसमा पर्यटकका निम्ति घर-घरमा ुहोम-स्टेु साचालन गर्ने तथा पर्यटकीय पूर्वाधार निर्माण गरी काठमाडौं चितवन बुटवल र नेपालगाजबाट समेत आन्तरिक पर्यटक भित्र्याउन ध्यान दिने हो भने स्वर्गद्वारी वर्षेनी १० लाख धार्मिक पर्यटक पुग्ने महत्वपूर्ण गन्तव्य बन्नसक्छ । सरकारले नेपालका सातधामअन्तर्गत स्वर्गद्वारीको विकास गर्ने घोषणा गरेकाले तदनुरुप दीर्घकालीन गुरुयोजना तर्जुमा गरी कार्यान्वयन अघि बढाउन जरुरी छ । स्थानीय मगर संस्कृति मनोरम प्राकृतिक सौन्दर्य र स्वर्गद्वारीको धार्मिक-सांस्कृतिक महत्वलाई गाँसेर एकैसाथ पर्यटन प्रवद्र्धन गर्नसक्दा यसको भविष्य निकै उज्वल रहेको छ ।
गौमुखी-प्यूठान
राप्ती नदीको एक हिस्सा झिरुमक नदीको उद्मगस्थल हो- गौमुखी । अर्खा गाविस-१ ठूलाचौर किनामबाट अगाडि बढेपछि पुगिने गौमुखीको ऐतिहासिक पर्यावरणीय र सांस्कृतिक महत्व व्यापक रहेको छ । तर दुर्गम अवस्थितिका कारण पर्यटकीय पूर्वाधारको अभाव छ । माघे सक्रान्तिमा मेला लाग्ने गौमुखीमा ०६६ सालमा करिब ३० हजार आन्तरिक पर्यटक पुगेका थिए । सरकारले प्रस्ताव गर्न लागेको ुमदाने-पाचासे-नाङ्गे-कोठीभीर संरक्षण क्षेत्रअन्तर्गत गौमुखी पर्दछ । संक्रान्तिको मेलामा तीर्थालु÷दर्शनार्थीहरु नुहाउँछन् परेवा कलम÷ध्वजा आदि चढाउँछन् र आ-आफ्नो इच्छा पूरा होस् भन्ने चाहन्छन् । गौमुखीमा सामान्य मन्दिर पनि रहेको छ ।
समुद्र सतहबाट १५००-२५०० मिटरको उच्चाईअन्तर्गत पर्ने गौमुखी क्षेत्र खासमा २१०० मिटर उचाईमा रहेको छ । प्यूठानको उत्तरी भेगमा पर्ने दुर्गम गाउँ अर्खामा अवस्थित यसको पूर्वमा गुल्मी उत्तरमा बाग्लुङ र पश्चिम-दक्षिणमा प्यूठानका अरु गाउँहरु पर्दछन् । यो क्षेत्र नेपालको मध्य पहाडी क्षेत्रमा पर्दछ जहाँ सबैभन्दा धेरै पारिस्थितिक प्रणालीहरुको विविधता तथा प्राणीहरुको पनि विविधता रहेको पाइन्छ । मुलुकको कूल जङ्गलको ३२ प्रतिशत जङ्गल मध्य पहाडी क्षेत्रमा पर्दछ जसले ५२ प्रकारका पारिस्थितिक प्रणालीहरुलाई ओगटेको छ । जबकि सरकारले ३३ वटा इको-सिस्टमलाई मात्र संरक्षण गर्नसकेको पाइन्छ । मध्यपहाडी क्षेत्रमा ११० जातका स्तनधारी जीवजन्तु र ६९१ जातका चराहरु पाइन्छ । तीमध्ये यो एउटा महत्वपूर्ण संरक्षण क्षेत्र हुनसक्छ । किनभने पाचासे संरक्षण क्षेत्रअन्तर्गतको अध्ययन अनुसन्धान प्रकि्रयालाई बर्दिया राष्ट्रिय निकुाज र सुक्लाफाँटा आरक्षणसँग समन्वय गरी अघि बढाउन प्यूठान उद्योग वाणिज्य संघले समकक्षी सङ्घहरुमार्फत्समेत प्रयास अघि बढाएको छ । यस क्षेत्रमा डाँफे मुनाल चिर कालिज र गिद्धहरु पाइने स्थिति छ । यो क्षेत्र जडिबुटीका लागि पनि अति महत्वपूर्ण मानिन्छ । करिब डेढ सय वर्ष अघि बाग्लुङ निसीका तगारा बुढामगर निसेल ले भैंसी चराउँदा गौमुखीको १२ मिटर लम्बाई ६ फिट चौडाइर्ं र ७ मिटर उचाई क्षेत्रफल रहेको गुफा भेटेका थिए । त्यसलाई उनले गाईको मुखजस्तो पत्थरको आकारबाट पानी आएको दृश्यको आधारमा गौमुखी नामाकरण गरेको भनिन्छ । त्यही गुफाबाट पानी निस्केपछि झिमरुक नदीका रुपमा प्रवाह सुरु हुन्छ । त्यसकै बाहिर सामान्य मन्दिर रहेको छ । मन्दिरमा सन्तानको प्रगति र ऐश्वर्य बृद्धि आदि मनोकामना पूरा गर्न दूधको धार पशुपक्षीको दाम्लो चढाउने र परेवा उडाउने गरिन्छ । मध्यपहाडी प्रकृति र स्थानीय मगर संस्कृतिको संयोजन गरेर गौमुखीलाई आन्तरिक र विदेशी पर्यटकको आकर्षक गन्तव्य बनाउन सकिन्छ ।
हाल अर्खा-९ स्थित अर्तुबाङबाट पैदल हिँडेर गौमुखी पुग्न सकिन्छ । ठूलावेसी-भीमगिठे सडक निर्माण पूरा गरी यसलाई निकै महत्वपूर्ण पर्यटकीय गन्तव्यका रुपमा विकसित गर्न सकिन्छ । लालीगुराँसले भरिएको यहाँको घनाजङ्गलमा पाइने गुलावी रङको गुराँस विशेष आकर्षण बन्ने देखिन्छ ।
ऐरावती
झिमरुक र माडी आपसमा मिलेर एउटै नदी राप्ती बन्ने संगमस्थल हो- ऐरावती । प्यूठानका हंसपुर र दाङबाङका साथै डुंगेगढी बाङ्गेसाल तथा अर्घाखाँचीका सिद्धारा र जलुके धनचौर जुकेना एवम् नुवाकोटका वासिन्दाहरु माघे सक्रान्तिमा ुपापमोचनुका निम्ति यहाँ नुहाउन पुग्दछन् । प्यूठानकै पकला बरौला बिजुली गाउँ तथा कपिलवस्तु र दाङ जिल्लाका गरी बर्षेनी १०-१२ हजार तीर्थयात्रीहरु माघे सक्रान्तिको अवसरमा ऐरावती पुग्दछन् । जहाँ राती ुसोरठी नाचुबाट बेग्लै आकर्षण र मनोराजन पाउन सकिन्छ । पहिले १०-१२ वटा सोरठी नाँचका समूह पुग्ने भए पनि पछिल्लो अवधिमा सोरठी समूहको उपस्थितिमा कमी आएको पाइन्छ । त्यसको संरक्षणमा समयमै ध्यान दिनु आवश्यक छ ।
भालुबाङ-प्यूठान मोटर बाटोमा अवस्थित बड्डाँडा बजारबाट करिब १८ किलोमिटर टाढाको दू्रीमा अवस्थित ऐरावतीसम्मको कच्ची सडकमा जीप सेवा साचालित रहेको छ । साथै अर्घाखाँचीको ठाडादेखि सिद्धारा-जुकेना-जलुके हुँदै ऐरावतीसम्म मोटरबाटो बनेको छ ।
ऐरावतिमा वृषलाल गिरीले निर्माण गरेको ऋषेश्वर मन्दिर र आश्रमसमेत रहेको छ । यससँग ऐरावत हात्तीको पौराणिक सन्दर्भ पनि जोडिएको चर्चा हुन्छ । घटनाजंगलको बीचमा अवस्थित यस ठाउँको वरिपरि जलुके-दाङबाङ र हंसपुरका वासिन्दाहरुको बेसी रहेको छ । तर खासै गाउँ-बस्ती छैन ।
भारत सरकारले सहयोगस्वरुप निर्माण गरिदिने भनिएको ुनौमुर जलविद्युत आयोजनाुले भने यस पवित्र धार्मिक तथा मनोरम पर्यटकीय क्षेत्रलाई विशाल जलाशयमा परिणत गर्नेछ । यतापट्टि चाहिँ समयमै हेक्का पुर् याएर मात्रै पर्यटन विकासको प्रयास अघि बढाउनु उपयुक्त हुनेछ ।
कोठी भीर भ्यू टावर
पर्या-पर्यटनको दृष्टिले प्यूठानको स्याउलीबाङ् गाविस अन्तर्गत पर्ने कोठीभीर क्षेत्र जिल्लाकै सबैभन्दा उचाइमा अवस्थित छ । उत्तरमा धौलागिरी हिमाल हाँसिरहेको कोठीभीर स्वयम्मा जैविक विविधताले युक्त क्षेत्रअन्तर्गत रहेको छ । त्यहाँ ुभ्यू टावरु निर्माण गर्ने हो भने सदरमुकाम खलंगा गुल्मीको रेसुङ्गा प्रसिद्ध स्वर्गद्वारी आश्रमका साथै दक्षिणमा कपिलवस्तुको चन्द्रौटासमेत देख्न र मनोरम दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ । यस्तो भ्यूटावर मसिना धुरी÷झण्डागाडेमा निर्माण गर्नु उपयुक्त हुने देखिन्छ ।
स्याउलीबाङ् गाविसको वडा नं। ५ ६ र ७ सँग जोडिएको कोठीभीर पुग्न गाउँबाट करिब ५ घण्टा उकालो र तेसो्र पदयात्रा गर्नुपर्ने हुन्छ । करिब ३ हजार ६ सय ५९ मिटर उचाइमा रहेको यस क्षेत्रमा मंसिरदेखि फागुनसम्म हिउँ जम्छ र पर्यटकहरु हिउसँग लुकामारी खेल्न सक्दछन् ।
कोठीभीर आसपासमा स्याउलीबाङ्को परम्परागत जनजीवनसँग अभिन्न रुपले गाँसिएको परम्परागत गाई÷भैंसी तथा भेंडीगोठ हेर्न पनि सकिन्छ । जहाँ अझै २÷३ सय गाईभैंसी र करिब ४ सयको संख्यामा भेंडी रहेको पाइन्छ । पशुपालनलाई पर्यटन प्रवद्र्धन र जीविकामूलक पेशा दुवै उद्देश्यसँग आबद्ध गरी अघि बढाउनसक्दा यो स्थानीय जनताको महत्वपूर्ण जीवनधारा सावित हुनसक्दछ ।
परम्परागत मगर गाउँ स्याउलीबाङ्लाई प्रकृतिले जति सुन्दर अवस्थितिमा िसंगारेको छ त्यत्तिकै प्रचुर सम्भाव्यता रहेको छ- मगर जनजीवन र संस्कृतिआधारित पर्यटन विकासको । यसनिम्ति गाउँमा व्यवस्थित ुहॊम-स्टेुको प्रयत्न अघि बढाउनुपर्दछ । लुङ्को बाहनेदेखि स्याउलीबाङ् र कोठीभीरसम्मको पदयात्रा-मार्ग विकसित गर्न सक्दा स्याउलीबाङ् प्रकृति र संस्कृति आधारित ग्रामीण पर्यटनको नमूना नै बन्नसक्दछ । यसनिम्ति त्यहाँका अगुवाहरुले अविलम्ब ग्रामीण पर्यटन विकास समिति गठन गरी ठोस पहलकदमी अघि बढाउनु आवश्यक छ ।
पाचासे-मदाने नाङ्गे- कोठीभीर संरक्षण क्षेत्र
झिमरुक नदीको उद्म गौमुखी तथा वरिपरिको पर्यावरणीय अवस्थितिलाई दिगोरुपमा संरक्षण गरी एकातिर जलाधार क्षेत्र तथा अर्कोतिर वन्यजन्तु एवम् दुर्लम बोटविरुवाको संरक्षण र विकास गर्न स्थानीय जनसमुदायआधारित संरक्षणको प्रयास अघि बढाउनु अत्यन्तै जरुरी छ । त्यसो गर्नका निम्ति वन तथा भूसंरक्षण मन्त्रालयसमक्ष ुपाचासे-नाङ्गे-मदाने र कोठीभीरुसम्मको भू-क्षेत्रलाई एउटै संरक्षण घोषणा गरेर मौलिकरुपमा संरक्षणको प्रयास अघि बढाउनुपर्ने माग भइसकेको छ र तदनुरुप अध्ययनको प्रकि्रया अघि बढेको छ । यदि छिट्टै यो संरक्षण क्षेत्र घोषणा हुनसक्यो भने अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रजस्तै अर्को महत्वपूर्ण प्रयास अघि बढ्नेछ र त्यसको लाभ प्यूठान गुल्मी र बाग्लुङसम्मको जनजीवनले उठाउनसक्ने प्रचुर सम्भावना रहेको छ । सँगसँगै पर्यटन विकासमा समेत टेवा पुग्न जानेछ । यस क्षेत्रको विकासले ढोरपाटन शिकार आरक्षसमेत धेरै निकट बन्न जानेछ । फलस्वरुप पर्यटकहरुका लागि निकै महत्वपूर्ण गन्तव्य बन्नसक्ने देखिन्छ ।
प्यूठान चक्रपथ
पर्यटन विकाससँग अभिन्न रुपले गाँसिएको पक्ष-पूर्वाधार विकास हो । यस हिसाबले पूर्वाधार विकास गर्न ध्यान पुर् याउँदा प्यूठान जिल्लाको सदरमुकाम खलङ्गा र व्यापारिक केन्द्र विजुवार समेतको एकीकृत विकास प्रकि्रयालाई अघि बढाई कहिलेकाहीं देखापर्ने ुसदरमुकाम विवादुलाई समाधान गर्नु अत्यावश्यक छ । साथै प्यूठान उपत्यकालाई एउटै सडक साजालले जोडेर विकासको नयाँ सम्भावनाको द्वार खोल्नु जरुरी छ । त्यस प्रयोजनका लागि भालुवाङ्-प्यूठान सडक खण्डको चेरनेटादेखि खलङ्गा-बाग्दुला-मरन्ठाना-कुटिचौरी-बेलुवा-दम्ती-बाग्दुला-विजुवार-क्वाडी-चेटनेटालाई
3rd Aniversary Special -Dr.D.B Singh
खण्ड क
वातावरण )जलवायु परिवर्तन हाम्रो स्थिति र हाम्रो समय सापेक्ष कार्यभार
विकास मिडिया सर्विस नेपालद्वारा साचालित सामुदायिक रेडियो प्यूठान एफ।एम। ९२ मेगाहर्जको तेश्रो वार्षिकोत्सवको अवसरमा १ महिने अभियानको कार्यक्रम अन्तरगत बुटवलमा आयोजित कार्यक्रममा प्रस्तुत ँवातावरण र प्यूठानको विकास’ सम्बन्धि कार्यपत्र ।
आदरणीय यस कार्यक्रमका अध्यक्ष ज्यू
अतिथि ज्यू जिल्लाबाट बुटवलमा बस्दै आउनुभएका सम्पुर्ण प्यूठानी मित्रहरु एवं
संचारकर्मि पत्रकारहरु¸
सर्वप्रथम मैले अन्तरसंवाद कार्यक्रम सामुदायिक रेडियो प्यूठानका तर्फबाट बुटवलमा आयोजित यो अन्तरकि्रया कार्यक्रममा उपस्थित सबै अतिथि र सहभागी मित्रहरुलाई अभिवादन गर्न चाहन्छु । रेडियो प्यूठानले पहिले सधैंभन्दा बेग्लै अहिले खास गरेर प्यूठान जिल्लाको सर्वाङ्गिण विकास र वातावरण संरक्षण एवं पर्यटनको विकासमा प्रमुख जोड दिएर आफ्नो वार्षिक उत्सवको कार्यक्रम सम्पन्न गर्ने जुन आयोजना गरेको छ त्यो अत्यन्त प्रशंसनीय कार्य हो । त्यस प्रकारको मौलिक सुझबुझ र कार्यक्रमका लागि म यो अन्तरकि्रया कार्यक्रमका आयोजकहरुलाई धन्यवाद दिन चाहन्छुं । त्यसका साथै यसप्रकारको कार्यक्रमले प्यूठान जिल्लाको विकास र पर्यटनमा मद्दत पुग्नुका साथै त्यो कार्यक्रमद्वारा उक्त प्रश्नहरुप्रति देशव्यापी रुपमा जनमत तथा समर्थन र सहयोगको वातावरण तयार पार्न दिनेछ र त्यसरी जिल्ला र जिल्लाको पर्यटनको विकासमा समेत योगदान दिनेछ भन्ने आशा र कामना पनि गरेको छुं ।
क।वातावरण भनेको के हो
जुन-जुन घटना र प्रकृयाहरुको आपसी अन्तरसम्बन्ध अन्तरकृया र एक अर्काको आपसी सहयोग एवं योगदानबाट पृथ्वीमा विद्यमान जिवन प्रणालीको अस्तित्व रहन्छ र विकसित हुन्छ - त्यसैलाई वातावरण
भनिन्छ । जसलाई मात्र यस पृथ्वीमा हामीले पाउन सक्दछौं र पाईरहेका छौं । जल जमिन जंगल वायु र जैविक विविधताको जुन एकिकृत र संयुक्त सम्पदा पृथ्वीमा छ त्यही नै वातावरण हो । यि ५ कुराहरु नरहेमा जिवन र मानव समाजको अस्तित्व र विकास सम्भव थिएन र पछि पनि रहन सक्ने छैन । यही वातावरण नामक शब्दको दायरा भित्र पर्ने विविध पक्षहरुलाई हामीले अलग-अलग रुपमा सम्बोधन गर्दा मण्डल पनि भन्ने गर्दछौं जस्तै भूमण्डल पृथ्वीको भित्र सम्मको भाग जलमण्डल पृथ्वीको बाहिर पट्टि ७१% ढाकेको जलमग्न क्षेत्र स्थलमण्डल पृथ्वीको वाहिरी जमिनको भाग वायुमण्डल पृथ्वीको वाहिरी पातलो ग्यासहरुको खोल जो बढीमा १००० किलोमिटर टाढासम्म ५ खण्डहरुमा पत्र-पत्र बनेर पृथ्वीका जिवहरुको लागि सुरक्षा कवचको रुपमा अस्तित्व राख्दछ र जसको वजन पृथ्वीको १ अरब भाग मध्ये १ भागसम्म मात्र पर्दछ र अर्को हो जिव मण्डल अर्थात् करोडौं प्रकारका जिवहरु जो विविध वनस्पतिहरु र जिव जन्तुहरुका प्रजातिहरुको रुपमा यस पृथ्वीमा अस्तित्व राख्दछन् उपरोक्त सवै मण्डलहरु एक अर्कामा यसरी अन्तरकृया गर्दछन् कि जसको कारणले गर्दा नै यि प्रत्येक पक्षहरु माझ गति पैदा भईरहन्छ र रुपान्तरण भईरहन्छ । त्यसैले ति प्रत्येक मण्डलहरु हरेक नयाँ घटना र प्रकृयाको अभ्युदयको लागि कारण र कारक हुन पुग्दछन् भने प्रभाव पनि बन्दछन् । जस्तै वर्षात्को कारणले हरियाली विस्तार हुन्छ भने पुनः हरियालीको कारणले वर्षात् ल्याउन सक्दछ । जहाँ जंगल हुन्छ त्यहाँ त्यसकारणले अनेकौं प्रकारका जिवहरु बसोबास गर्दछन् जन्मन्छन् र तिनले आ-आफ्नो विशेषता गुण अनुसार अन्य घटनाहरुलाई प्रभाव पार्दछन् । आदि आदि । अतः विभिन्न मण्डलहरु माझ जैविक अस्तित्व र विकासको लागि उपरोक्त प्रकारको पारस्पारिक र अनिवार्य निर्भरता रहेकाले मानिसहरु पनि वातावरण विना अस्तित्व राख्न सक्दैनन् ।
ख।वातावरण र मानवको अन्तरसम्बन्ध ः
मानव प्रजातिको अभ्युदय र विकास जमिन जंगल जल वायु र जैविक विविधतामा मात्रै सम्भव भएकाले हामी यसलाई यस पृथ्वीमा पाएका छौं र अन्य ग्रह वा ग्याले_िक्सहरुमा र नक्षत्रहरुमा हामीले यसलाई पाउन सकेका छैनौं । मानव मात्र पृथ्वीमा विद्यमान वातावरणीय सम्पदाहरुको उपज हो र उसको विकास र अस्तित्व यसमा मात्र सम्भव छ । साथै यसको विनास पनि वातावरणको विनाससँगै हुन सक्दछ ।
हावा पानी उर्वर जमिन अनेकौं प्रकारका वनस्पति र जिवजन्तुहरुको अभाव वा अनुपस्थितिमा मानिसको कस्तो हालत होला एक क्षणको आंकलन र कल्पना नै काफी छ कि हामी रहन सक्ने छैनौं र रहनु र हुनको मूल कारण मध्ये एउटा कारण यस पृथ्वीमा वातावरणको उपस्थिति नै हो । यसको अर्थ यो होइन कि यसमा मानिसको आफ्नो भूमिका छैन । मानिसको अस्तित्वको रक्षा र विकासको लागि अर्को मूल कारण उसको आफ्नो भूमिका हो जसले वातावरणीय सम्पदा र अन्य सम्पदाहरु जस्तै गुरुत्वाकर्षण प्रकाश अनेकौं अदृश्य तरड्ड र उर्जाहरु एवं स्पेस आदि संग पनि अन्तरकृया गरिरहन्छ र आफ्नो अस्तित्वको रक्षा र विकासको लागि अनुकूलन युक्त तालमेल मिलाई रहन्छ ।
सारांशमा भन्दा यसले अन्य ब्रम्हाण्डीय घटनाहरुको साथै सम्पूर्ण वातावरणीय सम्पदाहरुसंग अन्तरकृया निरन्तर गरिरहन्छ र हरेक वातावरणका मण्डलहरु वा अंसियारहरुले पनि मानव जातिसंग अन्तरकृया गरिरहन्छन् र अटुट रुपमा अन्तरसम्बन्ध राख्दछन् । तर यसको अर्को एउटा यस्तो पाटो छ जसमा मानिसले आफ्नो अस्तित्वको रक्षा र विकासको लागि अन्तरमानविय अन्तरकृया पनि त्यसरिनै निरन्तर जारी गरिरहन्छ जसको अभावमा पनि उसको विकास सम्भव छैन । किनकी मानिसको मूल विशेषता जैविक हुनुको साथै सामाजिक पनि हो । सामाजिक भएकाले नै उसले आफै माझ र वातावरणीय सम्पदासंग अन्तरकृया गर्न आफ्नो लागि अनुकूल स्थिति कायम राख्न एवं जैविक सामाजिक र प्रजातिय विकासलाई सहज र तर्कसंगत ढंगले निरन्तरता दिन समाज व्यवस्थाहरु संगठनहरु र काम गर्ने विधिहरु श्रम विभाजन अंगाल्दै आएको कुरा त जग जाहेर नै छ । शिकारी व्यवस्था पशुपालन व्यवस्था कृषि व्यवस्था उद्योगी व्यवस्था आदि मानिसले आफ्नो विगत इतिहासमा किन कायम गर्दै आयो भने त्यसबाट उसको विकास सरल सहज उच्चतर र उन्नत हुन सकोस् । तर मानिस पनि त गतिशिल प्राणी हो जो निरन्तर गति र रुपान्तरणको आम तथा सामान्य प्रकृया देखि अलग रहन सक्ने कुरै भएन त्यसैले यसले आफ्नो यस आमप्रकृया अन्तरगत आफू आफ्ना व्यवस्थाहरु कार्य प्रणाली र संगठनहरुमा रुपान्तरण गर्दै आएको छ । आजको विश्वमा विद्यमान विश्व पूजिवादी व्यवस्था अर्थात् विश्व कर्पोरेट व्यवस्था जहाँ ६९०००० कर्पोरेशनहरुको विश्वको राजनीति अर्थनीति विज्ञान प्रविधि र संस्कृतिमा एवं नेतृत्वमा मूलभूत रुपले नियन्त्रण छ छ र आज शिकारी पशुपालक कृषि र राष्ट्रिय उद्यमी व्यवस्थाहरु प्रायः छैनन् र भएपनि अवशेषको रुपमा मात्रै छन् ।
आजको विश्वमा व्यवस्थापन गर्नको लागि मूलतः विश्व स्तरकै हजारौं विधि र नियमहरु सांगठनिक संजालहरु उत्पादन विक्री-वितरण र आदान प्रदानका साजालहरु शिक्षा स्वास्थ्य र सेवाका संजालहरु विज्ञान प्रविधि र नियन्त्रणका संजालहरु सुचना-आदान-प्रदानका संजालहरु आवत-जावतका संजालहरु एवं राजनीति-युद्ध सुरक्षा र आक्रमणका संजालहरु विद्यमान छन् । त्यतिमात्रै होइन सवभन्दा केन्द्रियकृत रुपमा विश्व स्तरमा मुनाफा कमाउने र मुठ्ठीभर धनाढ्यहरुको हातमा पूजी वा धन केन्द्रित गर्ने साजालहरु अत्यन्तै व्यवस्थिति रुपले साचालित छन् । त्यसैले यस विश्वमा अत्यन्तै थोरै मानिसहरुको हातमा अत्यन्तै धेरै पूजि जम्मा हुन पुगेको छ ।
आजको विश्वमा एकातिर ७०५ मानिसहरुको हातमा जम्मा ५५ पूजि मात्र केन्द्रित छ जसलाई गरिबीको रेखा मुनि रहेका मानिसहरु भनिन्छ भने अर्कोतिर विश्वका १०५ मानिसहरुको हातमा ८५५ विश्वको पूजि केन्द्रित रहेको छ र त्यस मध्येमा २५ धनाढ्यको हातमा त ५०५ पूजिनै केन्द्रित हुन पुगेको छ । अतः आजको विश्व विश्वका ठूला ठूला कर्पोरेशनहरुको नियन्त्रणमा छ र यस विश्वको नेतृत्व तिनीहरुले नै आफ्नो नाफा र पूजिकेन्द्रियकरणको उद्देश्य अनुकुल हुने गरि अर्थात् खुला बजार तन्त्र लोकतन्त्र उदारीकरण नीजिकरण आदिको मूल निशाना विश्वमा पूजिको राज कायम राख्न नै व्यवस्थापन र साचालन गर्न गरिएको छ ।
यसरी हामी ऐतिहासिक विकास प्रकृयामा के छर्लड्ड देख्न सक्दछौं भने अप्रासड्डिक समाज व्यवस्थाहरुलाई मानव प्रजातिले रुपान्तरण गर्दै आएको छ । एउटा विकासको चरणमा अर्थात् एउटा खास ऐतिहासिक समय र परिस्थितिमा आफ्नो सुरक्षा स्वतन्त्रता समानता समता र सन्तुलित सहवासको लागि जो जैव सामाजिक प्राणी मानिसका ४ आधारभूत कारक र प्रवृति हुन् मानिसले विशेष प्रकारको समाज व्यवस्थाको गठन गर् यो रचना गर् यो र साचालन गर् यो । तर विकास क्रमकै दौरमा आफैले स्थापना रचना र साचालन गरेको व्यवस्थाले उपरोक्त ४ वटा मूल विषयहरुका सवालमा जब कामदिन छाड्यो प्रतिउत्पादक र अप्रासड्डिक भयो अनि आत्मघाती बन्न थाल्यो तब मानवले पुनः त्यसलाई पनि रुपान्तर गर्दै नयाँ व्यवस्थाको स्थापना रचना र साचालन गर्ने गर्दै आयो । उसको ऐतिहासिक विकासक्रम यसरी नै गतिवान हुँदै र रुपान्तरित हुँदै आएको छ ।
यसरी हामीले सारांशमा र छर्लड्ड संग के बुझ्न सक्दछौं भने मानिसको अस्तित्व वातावरण विना रहन सक्दैन र आफ्नो सामाजिक काम गर्ने भुमिका विना पनि रहन सक्दैन ।
गवातावरणको विनास कसरी भइरहेको छ
सम्पूर्ण जिवनहरु र त्यसकै महत्वपूर्ण भाग मानव समज वा प्रजातिको जिवन र अस्तित्वको आधारको रुपमा रहेका वातावरणीय सम्पदाहरु आज यसकारणले विनास भइरहेका छन् कि वातावरण र समाजको व्यवस्थापन गर्ने अहिलेको विश्व व्यवस्थानै निकम्मा विनासकारी र आत्मघाती चरणमा प्रवेश गरिसकेको छ । जुन कुरा यस व्यवस्थाकै उद्देश्य संगठन कार्यविधि गतिविधि र यसले दिएका परिणामहरुमै पाउन सकिन्छ र पाइएका छन् ।
अहिलेको विश्व वातावरणमा आएको विनासलीला र विघटन जलवायु परिवर्तन वा भूमण्डलीय गर्मीको वृद्धि अन्य ग्रह वा नक्षत्र टक्राएर भएको होईन सूर्यले पहिलेको भन्दा बढि सौर्य किरण पठाएर भएको होइन र वातावरणीय सम्पदाहरुको कुनै पूर्व निर्धारित म्याद सकिएर पनि भएको होईन र ठूला ठूला भूगर्भिय उथल पुथल भएर पनि भएको होइन ।
वास्तवमा यो विनास मुलतः मानव समाजमा विद्यमान वर्तमान विश्व कर्पोरेट पूजिवादी व्यवस्थाकै जिवन विरोधी समाज विरोधी भविष्य विरोधी अति उपभोगवादी मुनाफाखोर र लालची व्यवस्थापनकै कारणले भएको हो भन्ने कुरा छर्लड्ड भैसकेको छ । यस व्यवस्थाले मुठ्ठिभर धनाढ्यहरुको धन संचय र वृद्धिको लागि यस पृथ्वीका वातावरणीय सम्पदा र मानव संशाधनलाई शोषण दोहन गर्ने र सके जति निचोर्ने उद्देश्य राख्दछ ।
यसै उद्देश्यलाई पूर्ति गर्न विश्वका शक्ति राष्ट्रहरु र तिनका विश्वस्तरमा कार्य गर्न छुट पाएका कर्पोरेशनहरुले मुनाफा केन्द्रित रहेर कार्य गर्दा आफ्नो नियन्त्रणमा रहेका उर्जाका सयन्त्रहरु कलकारखाना र फ्याक्ट्रीहरु आणविक भट्टीहरु आदिबाट पृथ्वीका पाँचै मण्डलहरुलाई चरम नकारात्मक प्रभाव दिने गरि अत्यधिक बढि मात्रामा ल्कोरोफुलुरो कार्वन ९ऋँऋक्० मिथेन नाईटि्रक-अक्साईड लगायतका विषाक्त तत्वहरु पृथ्वीको सुरक्षा कवच वायु मण्डल मा पठाउने गरेका छन् । उक्त पृथ्वीको सुरक्षा कवचमा विद्यमान गि्रनहाउस ग्यासहरुको स्वाभाविक स्थिति भन्दा कैयौं गुणा बढी उपरोक्त ग्यासहरु उडेल्नुका कारणले ति वृद्धि हुन गएका छन् ।
यसैको परिणाम स्वरुप हामी अर्थात् विकासक्रमको वर्तमान समय र परिस्थितिमा आईपुग्दा परस्परमा अन्तरनिर्भर दुईवटा सम्पदाहरु ः क वातावरणीय सम्पदाको क्षेत्रमा र ख सामाजिक सम्पदाको क्षेत्रमा छरपष्टै भएका घटना प्रकृयाहरुलाई संक्षिप्तमा निम्नानुसार बुझ्न सक्दछौं ।
९ब्० वातावरणीय सम्पदाको क्षेत्रमा ः-
९ष्० यु।एन।आई।पी।सी।सी। को अनुसार पृथ्वीको सुरक्षा कवचमा अहिले सन् २००५ मा सि।एफ।सि।एस। को मात्रा ३८० पि।पि।एम। पार्टीकिल पर मिलियन पुगेको छ जो २५० वर्ष पहिले २७९ पी।पी।एम। मात्र थियो र ६५०००० वर्ष पहिले १८० पि।पि।एम। मात्र थियो । अर्थात् अहिलेको वृद्धिस्तर अत्यन्त तिव्र भएर गएको छ र पृथ्वीको तापक्रम ०।८० से_िल्सयस वृद्धि भएको छ । अव यो वृद्धिदर आउँदा १०-१५ वर्षहरुमा आफ्नो उच्चशिखरमा पुगिसक्ने छ र सन् २०५० सम्ममा त यो ४५० पी।पी।एम। मा पुग्नुको साथै पृथ्वीको तापक्रम २० देखि २।४० से_िल्सयस सम्म पुग्ने छ ।
९ष्ष्०अर्काथरी वैज्ञानिकहरुको भनाई के रहेको छ भने २० से_िल्सयस तापक्रम पार गरिसकेपछि पृथ्वीको ताप नियन्त्रण गर्न असम्भव हुनेछ । जुनबेला पृथ्वीको फोक्सोको रुपमा रहेका अमेजनको बेसिमा रहेका विशाल जंगलहरुमा समेत आपसे आप आगो सल्किएर जानेछ ।
९ष्ष्ष्०यसै सन्दर्भमा वातावरणीय-मानव समाजशास्त्र८ को ९भ्लखष्चयज्गुबलय क्यअष्बि क्अष्भलअभ० प्रणेताको रुपमा परिचित नेचर-ह्युमन सेण्ट्रिक भ्यू प्वाईण्ट अड्ढ १९९-२०२ सम्पादक-आर।पी।सराफ सन् २००५ को जयपुर सम्मेलनमा के बताइएको छ भने ः-
१आज हाम्रो ग्रहमा वायु प्रदुषण जैव-जिवनको लागि मुख्य चुनौती बन्न पुगेको छ । यो निकै ठूलो हत्यारो बनेको छ जसले गर्दा प्रतिवर्ष ४० लाख मानिसहरु मरिरहेका छन् ।
२कार्वन र अन्य गि्रनहाउस ग्यासहरु जस्तै कार्वनडाई आक्साईड मिथेन क्लोरो फ्ल्रोकार्वन इत्यादि को उत्सर्जन वितेका ३ दशकको दौरानमा तीन गुणा बढेर गैसकेको छ जसले भूमण्डलीय गर्मी वृद्धि र जलवायु परिवर्तन गरेर समस्त जैविक जिवनको लागि गम्भीर चुनौती जन्माईरहेको छ ।
३सन् २००० मा विश्वका ख्याति प्राप्त ६००० वैज्ञानिकहरुले आफ्नो वक्तव्यमा के जोड दिएका थिए भने मानव समुदायले छिटो भन्दा छिटो गि्रनहाउस ग्यासहरुको उत्पादनलाई रोकेनन् भने भूमण्डलीय गर्मीले २१ औं शताब्दीको अन्तसम्ममा यो पृथ्वी जीवजगतको लागि गैरटिकाउ अफाप बन्ने छ । आदि आदि ।
९द्य० सामाजिक सम्पदाको क्षेत्रमा चुनौती ः-
१यो घातक चुनौती जैव-सामाजिक संकटको अर्को महत्वपूर्ण पाटो हो । जस्को आज मानव समाजले सामना गर्नु परिरहेको छ । यो आमरुपले मानव समाजसंग र खास रुपले यसका भिन्न-भिन्न सामाजिक पहलुहरुमा यति खतरनाक रुपले अमानवियकरण भएर गएको छ कि यसलाई छोटो अवधि भित्रै परिवर्तन गरिएन भने यसले पर्यावरणीय चुनौतीको अभिवृद्धि वेगवान बनाईदिन्छ र त्यसले यस पृथ्वीमा मानव सहित सवै जैविक जिवनलाई अपरिहार्य रुपले संहार गर्ने छ ।
२मानिस आज मानव जातिका मूल मानविय गुणहरु मूल्यहरु र चरित्रहरुबाट विाचत भएर गएको छ अर्थात् आफ्नो विकास क्रममा प्राप्त तर्कसंगत सोच विवेक र व्यवहारबाट उल्टो धारामा अर्थात् अमानवियकरणको विनाशकारी प्रवाहमा प्रवेश गरेको छ । यसलाई यस्तो घातक र विनासकारी धारामा ूस्वतन्त्र र खुला प्रजातन्त्रू को आमदिशाले धकेलिदिएको छ ।
३यू।एन।मा ५ शक्ति राष्ट्रहरुलाई मिटोपावरको अधिकार सुरक्षित राख्नु र अन्तर्राष्ट्रिय मुद्राकोष र विश्व बैंकमा शक्ति राष्ट्रहरुको त्यहाँ अमेरिकाले २६% मताधिकार प्राप्त गरेको छ एकाधिकार कायम रहनु अमानवियकरणकै नमुना हो ।
४यू।एन।sै ५ शक्तिशाली सदस्यहरुलाई परमाणु बम राख्न पाउने विशेषाधिकार सुनिश्चित गरिनु अमानवियकरणको अर्को उदाहरण हो ।
घ पछौटे एवं एकोहोरा धारणा र दिशाहरुसँग समाधान छैन
यस जन-पर्यावरण विनासी व्यवस्थालाई कायम राखेर वा यसको पुच्छर समाएर मानव जाति र अन्य जैविक सम्पदाहरु कहाँ पुग्ने भन्ने कुरा छर्लड्ड भैसकेको छ । त्यो हो जैव-सामाजिक पतन विनाश बर्बादी र विलोपन । तर जलवायु परिवर्तन जस्तो अत्यन्तै भयावह चुनौतीलाई विश्वका धेरै-धेरै सरकारहरु सरकार प्रमुखहरु र धनकुबेरहरुले एवं मनोगतवादी चिन्तन धाराका वाहकहरुले एवं एकोहोरो विचार प्रणालीको उल्झनमा उल्झिरहेकाहरुले अत्यन्तै सानो झिनो मसिनो र हल्का घटनाक्रमको रुपमा लिएका छन् र यसको गम्भीरतापूर्वक ऐतिहासिक समिक्षा गरेका छैनन् र यसलाई सम्बोधन गर्ने आवश्यकता पनि ठानेका छैनन् ।
ड्डएकाथरि आफैलाई क्रान्तिकारी भनेर नथाक्ने कतिपय दल संगठन वा सामाजिक इकाईहरुले त यस घटनाक्रमको बारेमा कुनै सरोकार वा चासो नै देखाएका छैनन् र यस्ता विषयहरु सशस्त्र क्रान्ति पछि स्वतः ठिक हुन्छन् भन्ने अमूर्त विश्वास राख्दै आएका छन् ।
ड्डअर्काथरि सामाजिक इकाईहरु यस्ता पनि छन् जसले जलवायु परिवर्तनको तिव्रतालाई अहिलेको ०।८०ऋ तापक्रमको स्तरबाट २०ऋ तापक्रम वृद्धिको स्तरसम्म पुगेपछि मात्र पर्यावरण प्रदुषक प्रविधिहरुलाई कम गर्ने अनि ुकोपेनहेगन-१५’ को रणनीति लादेर आ-आफ्ना राष्ट्रिय विकासका विश्व विनासको मूल्यमा रणनीति पुरा गर्न लम्किसकेका छन् । साथै यसलाई कर्पोरेट विश्व व्यापार प्रणालीबाटै हल गरिने भन्दै जैविक विनासको दिशा लाद्ने गरेका छन् ।
उपरोक्त कुराहरु मूलतः विश्व कर्पोरेट व्यवस्थाको समाज शास्त्र र प्रबन्धका मातहतमा येनकेन प्रकारले परिचालित हुन पुगेका र पर्न गएका इश्वर केन्द्रित प्रकृति केन्द्रित प्रविधि केन्द्रित सकिर्ण राष्ट्रवाद केन्द्रित मानव केन्द्रित एवं मुनाफा केन्द्रित एकोहोरो विचार शाखाहरुका वाहक सम्वाहक र व्यवस्थापकहरुबाट आउने गरेका छन् । यस प्रकारका धारणायुक्त दिशाहरुबाट आजको जैव-सामाजिक संकट समाधान हुने आशा गर्नु मृग मीरिचिकामात्र हुन जान्छ ।
ङवातावरण संरक्षण वा जलवायु परिवर्तनको सामना कसरी गर्न सकिन्छ
संयुक्त राष्ट्र संघकै नेतृत्वमा सन् १९७२ देखि सन् २००९ सम्मका विश्व वातावरण संरक्षणको नाममा गरिएका १५ वटा मुख्य सम्मेलनहरुको उपलब्धि शून्य भएको छ र सन् २००९ मा कोपेनहेगनमा गरिएको १५औं नम्बरको सम्मेलनले त नाड्डो तरिकाले विगतका केही सकारात्मक निर्णयहरुलाई उल्टाएर ९ष्० वातावरण संरक्षण गर्ने कुरालाई धनी देशहरुले धन कमाउन गरिने विश्व व्यापारको दायरामा हुलेको छ । ९ष्ष्० २० से_िल्सयस सम्म पृथ्वीमा तापक्रम वृद्धि गर्ने वातावरण र जिवन विनासी रणनीति लादेको छ । ९ष्ष्ष्० गरिब देशहरुको जसको वातावरण विनास वा तापक्रम वृद्धिमा खास भूमिका छैन तिनीहरुलाई समेत धनी देशहरु र कर्पोरेशनहरुका अपराधहरुको दायराभित्र छिराएको छ ९ष्ख० आफ्ना ऋँऋक फैलाउने प्रविधिहरु कारखानाहरु उद्यमहरु भट्टीहरु र युद्ध संशाधनहरुलाई कायम राख्दै साना देशहरुका हातमा केही रकम थमाएर वा धम्क्याएर तिनीहरुका आवाजहरुलाई बन्द गर्ने हरकत गरिएको छ । ९ख० धनी देशहरुले आफ्नो मुनाफा वृद्धि गर्न विश्वको साझा वातावरणीय सम्पदा माथि विगतमा गरिएका शेाषण दोहन र ब्रम्हलुटको खरबौं खरब डलरको मूल्य उनिहरुले न तिर्नु पर्ने मापदण्डहरु बनाइएको छ र ९खष्० यस जिवन विरोधी कार्यमा चाईना भारत दक्षिण अपि्रुका र ब्राजील जस्ता देशहरुलाई समेत सामेल गरेर वातावरण र जैविक जिवन विरोधी धनी देशहरुको गठबन्धन विस्तार गरिएको छ ।
अतः यस्तो अत्यन्तै तिव्र रफ्तार साथ वातावरण र जिवन विरोधी रणनीति र गठबन्धन विस्तार भइरहेको वर्तमान समय र परिस्थितिमा निम्न कार्यहरुले प्राथमिकता राख्नु स्वाभाविक आवश्यक र अनिवार्य भएर गएको छ ।
कसर्वप्रथम पूजिवादी विश्वको अर्थात् विश्व कर्पोरेट व्यवस्थाको जिवन वातावरण र समाजको नोक्सानी गरेर मुद्रा संचय गर्ने र धनाढ्यहरुको मुनाफा वृद्धि गर्ने प्राथमिक रणनीतिक उद्देश्यलाई रुपान्तरण गरि संसारका सवै देशहरुमा यु।एन। मा र आम समाजमा प्राकृतिक वातावरणीय सम्पदा र मानवीय सम्पदालाई प्राथमिकतामा राखेर काम गर्ने रणनीतिक उद्देश्य साथ सवै क्षेत्रमा जागरण ल्याउनु पर्दछ ।
खधन पूँजि वा मुनाफा नै प्रधान ठान्ने वर्तमान विश्वका धनाढ्यहरुको र यसकै पछि मरिमेटी गरिरहेका तिनका सवै खाले पिछलग्गुहरुको मूल धारणामा आमूल परिवर्तन गरि वातावरणीय सम्पदा र मानव संशाधनको विकास संरक्षण र वृद्धिले नै जिवन र वातावरण एवं मानव प्रजातिको रक्षा हुन सक्छ र जैव-सामाजिक चुनौतीको सामना गर्न सक्छ भन्ने मूल धारणाको विश्वस्तरमा फैलाउने र यसै अनुसार ूप्रकृति-मानव हितैषी विश्व व्यवस्था कायम गर्नेू जन-जागरण ल्याउने ।
गमानव प्रजातिका कमजोर पंक्तिहरुलाई उपरोक्त मूल मुद्दाहरुबाट भड्काएर जातिवाद कट्टरपन्थीवाद एकाधिकारवाद महाशक्तिवाद र युद्धोन्मादमा फसाएर जिवन रक्षा सम्बन्धी उपरोक्त मूल मुद्दाहरुको सवालमा एकिकृत हुन नदिने फुटाउने टुक्रा टुक्रा पार्ने र आ-आफ्ना झिना मसिना र खुद्राकुराहरुलाई एवं माइक्रो लेवलका विषयहरुको कुहिरोमा मात्र उल्झाउने रुढीवादी विश्वका गतिविधिहरुलाई नियन्त्रण गर्दै एक विश्व एउटै भविष्य साझा चुनौती र एक मानव जातिको एवं विश्व भातृत्वको भाव साथ सचेत जागरुक र संगठित गर्ने दिशा अख्तियार गर्ने ।
घसंसारका सवै भागमा युद्ध संशाधनहरुलाई प्रतिबन्ध लगाउने र सवै देशहरुले तुरुन्तै आफ्नै सैन्य बजेटको ५०५ भाग वातावरण संरक्षण र मानव संशाधनको स्याहार संरक्षण र विकासमा लगाउने नारा बुलन्द गर्ने ।
ङसवैखाले ऋँऋक उत्पादक प्रविधिहरुलाई चाहे तिनीहरु जतिसुकै उत्पादक होउन् बन्द गरि त्यसको ठाउँमा जन-पर्यावरण हितैषी प्रविधि स्थापना गर्ने आन्दोलन विस्तार गर्ने ।
चविविध सामाजिक इकाईहरु दलहरु क्याडरहरु र विद्यार्थीहरु आदिलाई कसरी प्रशिक्षित गर्ने
१पहिलो कुरा- उनीहरुको मस्तिष्कबाट पुराना पछ्यौटे फुटवादी सकिर्णवादी एकतर्फी र चरम स्वार्थी प्रवृति र मनोविज्ञानलाई धोई पखाली गर्ने ।
२दोश्रो कुरा- उनीहरुलाई आजको विश्वमा विद्यमान जैव-सामाजिक चुनौतीहरुबारे स्पष्ट पार्ने ।
३तेश्रो कुरा- जन-पर्यावरण हितैषी रणनीतिक दिशाका सवै बुँदाहरुबारे बुझ्न र बुझाउन सक्ने लायक बनाउने ।
४चौथो कुरा- नयाँ मूल्य मान्यता धारणा जीवनशैली कार्यप्रणाली बारे तिनीहरुलाई सचेत अनुशासित कर्तव्यनिष्ठ र विवेकशील बनाउन प्रशिक्षण दिने । साथै व्यक्तिपुजावादी माइक्रो खुद्रे र एकलकाटे मानसिक एवं गुटगत संस्कारहरुको कुहिरोबाट मुक्त गर्दै अत्यन्तै उन्नत शालिन सच्चाई प्रति प्रतिवद्ध र डेमोक्रेटिक मूल्यहरु प्रति समर्पित नयाँ युगका नयाँ चुनौतीहरुको सामना गर्ने नयाँ मानिसहरु बनाउने उद्देश्य साथ प्रशिक्षित गर्ने ।
छजलवायु परिवर्तनले नेपालमा पारेका प्रभावहरु र उपायहरु बारे
जहाँसम्म यसै पृथ्वीको बहुआयमिक रुपले अन्तर निर्भर सर्वोच्च सुन्दर र अत्यन्तै जैविक विविधतायुक्त विशिष्ट विशेषताले भरिपूर्ण नेपालमा जलवायु परिवर्तन भू-मण्डलीय उष्णता वृद्धि को प्रश्न छ त्यो अत्यन्तै गभ्मीर र खतरनाक हुँदै गरेको कुरा आज छरपष्ट हुँदै गरेका छन् । यो कुरा ुइसिमोड्’ विभिन्न वातावरणीय अन्तर्राष्ट्रिय र राष्ट्रिय गैर सरकारी संस्थाहरु एवं आम नागरिकहरुले पनि अनुभव गर्दै र चिन्ता प्रकट गर्दै आएका छन् । जसबाट यो कुरा छर्लड्ड हुँदै गइरहेको छ कि अब हामी नेपालीहरुले परम्परागत वातावरण र जनसमुदाय विनासी सामाजिक व्यवस्था जसले पहिले र अहिले पनि मुठ्ठीभर दलहरु र तिनका नेताहरु धनाढ्यहरु र पुँजीका राष्ट्रिय-अन्तर्राष्ट्रिय मालिकहरुको हित र अति उपभोगवादी जिवनशैलीलाई प्राथमिकतामा राखेर यहाँका वातावरणीय सम्पदाहरु र मानवीय सम्पदाहरुलाई सत्यानाश र बर्बाद गर्दै बलि चढाउँदै आएका छन् । यहाँको राज्यलाई पालैपालो साचालन गर्ने व्यवस्थापकहरुले राज्य चलाउनु भनेको आ-आफ्नो पालो आउँदा राज्यका सम्पूर्ण प्राकृतिक र मानवीय श्रोतहरुलाई मूलतः आ-आफ्नो गुटको र गुटका प्रमुखहरुको हितमा प्रयोग गर्ने राष्ट्रिय-अन्तर्राष्ट्रिय पुँजीका मालिकहरुका हितमा प्रयोग गर्ने र निजीकरणको धुरी खाबोमा बाँधिएर त्यसमा दाईहाल्नु पर्ने उद्देश्य र मान्यता अनुसार चल्ने गरेका छन् । त्यसैले जलवायु परिवर्तनको गम्भीरतम समस्यालाई ठिक ढंगले सम्बोधन गरेका छैनन वेवास्ता गरेका छन् वा तिनलाई मिहिन पाराले दोहन गरेका छन् । सारमा उनिहरु जन-पर्यावरण मैत्री ९भ्अयँचष्भलमथि क्यअष्बि क्थकतझ० पूर्ण सामाजिक व्यवस्थाको अपरिहार्यता तपसिलमा थन्क्याउँदै एवं आ-आफ्ना संकीर्ण र मनोगत कुहिरोमा अल्झीदै विश्व कार्पोरेटवादी अर्थात् पर्यावरणीय आतंकवादी अप्रासड्ढिक सिद्धान्त व्यवहार र व्यवस्थाकै वाहक संचालक र नायक बन्दै जन-पर्यावरण विनासी व्यवस्थालाई नै गति प्रदान गरिरहेका छन् । जुन कुरा मूलतः तिनीहरुद्वारा उत्पन्न गतिविधिहरु र परिणामहरुले स्पष्ट गर्दै आएका छन् ।
१।यहाँका सामुदायिक वनहरुबाट हाल आएर वन संरक्षणमा केही नमुना अगाडि आएपनि त्यहाँ पनि थरि थरिका वन माफियाहरुको हमला चर्को भएको छ र सबभन्दा बढी चुरे रेाजका जंगलहरु सखाप भईरहेका छन् । अहिले पहिलेको भन्दा वनको क्षेत्रफल धेरै कम भएको छ ।
२।यहाँ यदाकदा वन जोगाउने नाममा जनता मारिन्छ लखेटिन्छ र जनता जोगाउने नाममा वन विनास गरिन्छ नाड्डो पारिन्छ र यसरी गुट गुटहरुको महत्वकांक्षा पुरा गर्न जनता र वनजंगल दुवैको ऐतिहासिक एकतामा चरम शत्रुताको स्थिति पैदा गरिएको छ ।
३।यहाँ वन्य जन्तुहरु गैंडा आदिको संरक्षण गर्ने नाममा खटिएका सरकारी कर्मचारी र अधिकारीहरुद्वारानै तिनीहरुको शिकार गरिन्छ र बेचबिखन गरिन्छ । साथै सरकारी मेशिनरीलाई प्रयोग गरेर अनेकौं वनस्पतिहरु एवं रक्तचन्दन जस्ता वनस्पतिहरुको अवैध कारोबार गरि धन संचय गर्न लाज मानिदैन ।
४।यहाँ हिमालयहरुमा हिमरेखाहरु माथि सर्दै छन् र कतिपय हिमालहरुको स्वरुप परिवर्तन भएको छ साथै ग्लेसियरहरु पग्लदै गरेका छन् र हिमतालहरु कतिपय फुटिसकेका छन् भने कतिपय फुट्ने खतराको सुचिमा छन् । जसको नकारात्मक दुष्प्रभाव हिमालयका वासीहरु आदिको जिवन प्रणालीमा मात्रै होइन चाइना देखि हिन्दमहासागरसम्म परेको छ र हिमाली जैविक विविधता संकटोन्मुख भई रहेको छ लोपोन्मुख छ । साथै त्यहाँका वनस्पतिहरु तिव्र प्रतिकूलताबाट गुज्रदै छन् ।
५।जलवायु परिवर्तनकै कारणले धान मकै गहुँ र स्याउ जस्ता फलफूलको उत्पादनमा ह्रास हुँदै गएको छ र तिनीहरुले पहिलेको ऋतुचक्रहरुलाई बिस्रन थालेका छन् । साथ-साथै हिजोका थुप्रै पहाडीवस्तीहरु र त्यहाँका खोला खोल्सीहरुमा शुद्ध पानीका श्रोतहरु सुक्दै गरेका छन् कतिपय मानव वस्तीहरु पानीको अभावमा छट्पटाउँदै बसाइ सर्न बाध्य छन् र अर्को तिर पानीको धनी देश नेपालका गरिब जनताहरु २० रुपैया बोतल पानी मिनरल वाटर पिउन बाध्य पारिएका छन् ।
६।यहाँ सरकारी वनरक्षकहरुबाट संरक्षित वनका जानवरहरुको शिकार गरि मासुको भतेर लगाईन्छ र घाँस काट्ने गरिब गुरुवाहरुलाई ठाउँ कुठाँउ गोली ठोकेर ठहरै पारिन्छ ।
७।एकातिर यहाँका थुप्रै नदी नालाहरु खुला बजारतन्त्रको नङ्ग्राले अठ्याईएका छन् र तिनमा नेपालीहरुको नियन्त्रण र स्वामित्व गुमाई सकिएको छ । जसले हाम्रो भविष्य समेत जलिरहेको छ र आज पनि जलश्रोतकै अभाव र अव्यवस्थापनका कारणले हामी लोडसेडिड्डका कष्टकर कहरहरु भित्र छट्पटाइरहन बाध्य छौं उर्जा संकटका कहाली लाग्दा लामा-लामा बन्धनहरुबाट हामीहरु गुज्रन बाध्य छौं । अर्कोतिर नेपाली जनताको सहयोगको लागि भनेर नेपाललाई प्राप्त हुने सहयोग राशिको १२६० अरब भन्दा बढी रुपैया वर्षेनी सल्लाहकार सेवा उपकरण खरिद र तालिम एवं गोष्ठीका नाममा शाशक प्रशासक र अनुदानकर्ताहरुबाट नै झ्वाम पार्ने गरिदै आएको छ ।
८।तथा कथित द्रुतविकास र उत्पादनवृद्धिका कर्पोरेट विज्ञापनका चक्रव्युहमा परेर हाम्रा खेत खलिहानमा रासायनिक विषहरु खन्याएर हामी आफ्नै नागरिकहरुको खाद्य स्वास्थ्य र आयु माथि नाड्डो खेलवाड गरिरहेका छौं । र यसरी कार्पोरेट व्यवसायीहरुमा पारराष्ट्रिय पाजाहरुले अठ्याउँदा हामी प्रफुल्ल हुने गरेका छौं र त्यसको लागि हाम्रै भनिने सरकारी संयन्त्रले सहि छाप ठोक्दै भित्रयाउने गर्दै आएको छ ।
सारमा भनौं भने यस्तै यस्तै सयौं उदाहरणहरु यहाँ छरपष्टै भएका छन् र हामी नेपाली हाम्रो देश र हाम्रो वातावरण आदि पर्यावरण विनासको पर्यावरणीय आतंकवादको र जलवायु परिवर्तनको चर्को प्रहारबाट गुजि्ररहेको छ र जिवनका सबै आयामहरुमा जैविक र सामाजिक संकट बढ्दै गईरहेको छ ।
आज प्रत्येक नेपालीले प्रत्येक क्रान्तिकारीले र प्रत्येक जिवन र जगत प्रतिको सकारात्मक सोच राख्ने मानिसले यस प्रकृति-मानव केन्द्रित दिशा अनुसार आफ्नो गतिविधि विस्तार गर्नु आवश्यक छ । समय छदै बाटो पहिल्याउन नसक्ने र डुब्ने बेलामा पश्चाताप गरेर समयले माफ दिने छैन किनकी समयको निर्णय कठोर र निर्मम हुन्छ उसले कसैको हार गुहार सुन्दैन र दयाको पात्रमा लाचारीको भिक्षा हाल्दैन खण्ड ख
वातावरण र प्यूठानको विकास
यसै पेरिफेरिभित्रको एउटा सानो इकाईको रुपमा गठित हाम्रो प्यूठान जिल्लामा वातावरण सरोकार र यहाँको विकासको जहाँसम्म प्रश्न छ यो निकै व्यापक र गहन विषय हो । किन भने वातावरणले यहाँका जलवायु जमिन जंगल र जैविक विविधताको स्तर र त्यसबाट प्रभावित हुने सवै अन्तरसम्बन्धित पक्षहरुलाई अनि त्यसका चुनौतीहरुलाई आफैमा समेट्छ भने जिल्लाको विकास भन्ने कुराले यहाँको ऐतिहासिक रुपमा प्राप्त मानव निर्मित विकासको स्तर यहाँको जिवनस्तर जिवनशैली एवं वैचारिक राजनैतिक आर्थिक र सांस्कृतिक एवं मूल्यगत हिसाबले प्राप्त सम्पूर्ण मानव समाजसंग सम्बन्धित भएर विकासको स्तर र चुनौतीहरुलाई आफैमा समेट्दछ । अर्थात् प्राकृतिक वैज्ञानिक-प्राविधिक र सामाजिक सम्पदाको क्षेत्रमा प्राप्त सकारात्मक र नकारात्मक उपलब्धीहरु परिणीतिहरु र अब सामना गर्नुपर्ने चुनौतीहरुलाई यसले आफैमा समेट्छ ।
इतिहास विकासक्रममा राष्ट्रिय राज्यको उत्पत्ति र विकासको असमान प्रकृयाको क्रममा नेपाल राष्ट्रको अभ्युदय र यस भित्र राज्यका कार्यहरु सम्पादन गर्न सहज बनाउने हेतुले एउटा राजनैतिक प्रशासनिक इकाईको रुपमा राज्यद्वारा प्यूठानलाई विकास क्रमको एउटा कालखण्डमा एउटा जिल्लाका रुपमा यसलाई स्थापित गरिएको थियो र नेपालका ७५ जिल्ला मध्ये एउटा जिल्लाको रुपमा जो हाल मध्यपश्चिम तथा राप्ती अाचल भित्रको एउटा जिल्लाको रुपमा छ यसको पहिचान स्थापित भएको छ ।
यो प्यूठान जिल्लाको भू-बनोट अत्यन्तै सुन्दर छ । किनकी हरेक विशिष्ट घटना र प्रकृयाहरु आफ्नैपन र आफ्नै सुन्दरताले परिपूर्ण हुन्छन् । चाहे यहाँका भिर खोला र डाँडाहरु हुन् चाहे यहाँका वन जंगल र पखेराहरु होउन् चाहे यहाँका निर्मित बाटो घाटो पुल पुलेसा र उकाली ओरालीमा नागबेली झैं घुम्ति मारिरहेका गोरेटाहरु होऊन् सव सुन्दर छन् ।
तर यहाँको मानव जिवनमा अर्को एउटा नकारात्मक पाटो पनि देखिन्छ । यहाँका वातावरणीय जिवनमा पनि त्यस्तै बर्बादी र विनासलिला बढ्दै गरेको देखिन्छ । यहाँको बजारमा उपलब्ध हुने रासयनिक मल र विषादीयुक्त खाद्य पदार्थहरु अत्यन्तै महड्डो मूल्ययुक्त उपभोग्य वस्तुहरु यहाँका हस्पिटल र गाउँघरमा अत्यन्तै जिर्ण रोगहरुले तड्पिएका विरामीहरु र हरेक बस्तिहरुमा बेरोजगारीले कुण्ठाग्रस्त युवायुवतीहरु यहाँ आफैलाई विश्व पूंजिवादको सस्तो बजारमा र देशदेशान्तरमा सस्तैमा श्रम विक्री गर्न दौड लगाई रहेका देखिन्छन् र खरिद विक्री र चेकजाँचका केन्द्रहरुमा क्यूका क्यू भिड लगाई रहेका देखिन्छन् । यहाँ सस्तोमा छिट्टै पाउन र विक्री गर्न सकिने माल बनेका छन्-बेरोजगारहरु । अर्का थरि थुप्रै-थुप्रै युवाहरु विक्षिप्त छन् आक्रोशित छन् र कुण्ठाग्रस्त छन् । त्यसैले कुनै दल विशेषको पछाडि लागेर केही परिवर्तन हुन्छ कि भन्ठान्दै झन् झन् गुट फुट विभाजन विखण्डन प्राप्त गदेै्र छन् र यसरी मृग मरिचिकाको तिक्तता व्यहोरी रहेका छन् ।
अर्कोतिर यहाँका सुन्दर प्राकृतिक सम्पदाहरुको जिवन र समाजको पक्षमा राम्रो व्यवस्थापन छैन । जलश्रोतहरु जमिन ऐतिहासिक स्थल मनोरम दृश्यावलोकन क्षेत्रहरु एवं जडीबुटी र वन सम्पदाहरुको कुनै व्यवस्थापन छैन । यि सवैले जलवायु परिवर्तनको कठोर प्रहार व्यहोरी रहेका छन् । सवै खेर गइरहेका छन् र स्याहार सम्भार र सरोकार विहिन छन् । केही जान्ने बुझ्ने भनिएका नेताहरु कार्यकर्ताहरु र समाजसेवीहरु पनि जिल्ला देखि बहिरिएर आ-आफ्नै गुटगत अहंकार र सकिर्णता एवं नीजि विकासका सपनाहरुमा अल्झिरहेका छन् । यसले गर्दा जिल्लाको जनशक्ति सामाजिक सम्पदा र प्राकृतिक सम्पदा दुवैको कहालीलाग्दो स्थिति छ । विकास अवरुद्ध छ । विश्व पूंजिवादको कालो छायाँले प्यूठानी जिवनका सवै केन्द्रहरुलाई बहुआयामिक रुपले अठ्याईरहेको छ र डसि रहेको छ । पूंजिवादीकरण अमानवियकरण एकतर्फीपन र दिशा विहिनता यहाँका आम विषयहरु बन्दै गएका छन् । आज यो जिल्ला तर्क संगत निकासको लागि तड्पि रहेको छ- अनि नविनतम् श्रृजना चेष्टाहरुद्वारा अग्रगामी गति र रुपान्तरण चाहिरहेको छ । त्यसैले उपरोक्त चुनौतीहरुको सामना गर्न माथि बताईएका खण्ड क का विषयहरुसंग जोडिदै जिल्लाको विकास गर्न निम्न कार्यहरु गर्न जरुरी छ ।
१।जिल्लाको सक्षम र असक्षम दुवै जनशक्तिलाई वैदेशिक रोजगारमा जान रोक लगाउँदै जिल्लैमा वैकल्पिक रोजगारको व्यवस्था गर्नु पर्दछ । यस जिल्लालाई बेरोजगार निषेधित जिल्ला घोषणा गर्ने संकल्प साथ योजना स्थापना गर्नु पर्दछ ।
२।जिल्लाबाट बाहिर गएका सक्षम जनशक्तिले यस जिल्लाको विकासमा सरोकार राख्दै भौतिक वौद्धिक र सेवाका क्षेत्रमा कम्तिमा २ वा त्यो भन्दा वढि वर्षहरु सयम दिएर खट्नु पर्दछ र त्यसको लागि वातावरण बनाइनु पर्दछ ।
३।जिल्लाको सवै भागहरुलाई लागु पदार्थ निषेधित क्षेत्र घोषणा गर्दै स्वस्थ्य र सभ्य बन्ने मनोविज्ञान विस्तार गरिनु पर्दछ ।
४।जिल्लाका सवै वृक्षारोपण योग्य जमिन र पखेराहरुमा सामुदायिक वन उपभोक्ता समितहरुद्वारा आयमूलक बोटविरुवा र जडिबुटीहरु लगाउनु पर्दछ र त्यहाँ लाखौं जनशक्तिको परिचालन गर्नुपर्दछ र त्यसका लागि सर्वप्रथम विशेषज्ञहरुको टोली व्यवस्थापन गरिनु पर्दछ ।
५।जिल्लाका सवै कृषिक्षेत्रहरुमा जैविक खेती गरिनु पर्दछ र सवै खाले रसायनिक मल र विषहरु निषेधित क्षेत्र घोषणा गर्नु पर्दछ । यसका लागि नीजि तथा सहकारी संगठनहरुको संजाल विस्तार गरिनु पर्दछ ।
६।यहाँ स्वास्थ्य सेवाको क्षेत्रमा प्राकृतिक चिकित्सा आयुर्वेदिक चिकित्सा एवं वैकल्पिक चिकित्सालाई प्राथमिकतामा राखेर त्यस अनुसारको शिक्षा प्रशिक्षण र श्रम विभाजनको व्यवस्था गरिनु पर्दछ ।
७।यस जिल्लामा उपलब्ध जलश्रोतहरुलाई स-साना विद्युत गृहहरुमा रुपान्तरण गर्दै सौर्य उर्जा सुधारिएका चुल्होहरु आदिको प्रयोगद्वारा स्वस्थ्य र मितव्ययी उर्जा व्यवस्था गरिनु पर्दछ ।
८।यस जिल्लाका सवै सम्भव ठाउँहरुमा घरेलु उद्यमहरु विस्तार गर्न सवै सम्भव उपायहरु लागु गरिनु पर्दछ ।
९।यस जिल्लामा पर्यटन विकासको लागि यसका महत्वपूर्ण क्षेत्रहरुको सर्भे गरि बोटानिकल गार्डेन जंगल अध्ययन र भ्रमण सांस्कृतिक विविधताको दृश्यावालोकन र अध्ययन र् याफ्टिड्ड र प्राकृतिक उपचार पुरातात्विक क्षेत्रहरुको दृश्यावलोकन र तिनको संरक्षण केबुलकारको निर्माण जैविक खेतीबाट उपलब्ध खाद्यान्न फलफूल तथा वस्तुहरुद्वारा सेवा दिने रिसोर्ट र होटलहरु आदिको स्थापना साचालन र व्यवस्थापन गरिनु पर्दछ ।यसको लागि सर्वेक्षण गराएर उपयुक्त स्थानहरु निर्धारण गरिनु पर्दछ ।
१०।यि सवै कार्यहरुको लागि जिल्लाका जनसमुदायलाई प्राथमिकतामा राखेर अत्यन्तै कम शुल्कमा विद्यालयहरुको ट्रेनिड्ड सेन्टरहरुको संचार माध्यमहरुको र प्रशिक्षणको एवं व्यापक अनुसन्धान कार्यक्रमहरुको व्यवस्था गरिनु पर्दछ ।
११।उपरोक्त कार्यहरु गर्न गराउन जिल्लाको राजनीतिक आर्थिक र साँस्कृतिक समितिहरु जिल्लास्तरीय एरिया स्तरीय र ग्रामीण स्तरीय राजनैतिक समितिहरु विकास समितिहरु एवं साँस्कृतिक समितिहरु सिधै जनताहरुद्वारा निर्वाचन गरिनु पर्दछ । पैसाले खरिद विक्री गरिने र टिको लगाएर नेता बन्ने परमपरा तोडिनु पर्दछ ।
१२।यि सवै कार्य सम्पादन गर्ने मूल अवधारणाको रुपमा कुनै व्यक्ति विशेष दलविशेष जातविशेष नभएर जनता र वातावरण दुवैलाई केन्द्रमा राखेर सोच्ने विचार र योजना बनाउने संगठित हुने एवं गतिविधिहरु साचालन गर्ने दिशा अख्तियार गर्नु पर्दछ ।
१३।यसरी जिल्लाका सवै क्षेत्रका घरपरिवार र जनसमुदायहरुको आर्थिक साँस्कृतिक शैक्षिक स्तरलाई जन-पर्यावरण हितैषी सामाजिक व्यवस्था स्थापना गर्न सवै सम्भव उपायहरु अवलम्बन गरिनु पर्दछ । र यसको लागि जन-पर्यावरण भंक्षि खुला बजारतन्त्रको मत्स्य न्यायिक संजाल तोड्नु पर्दछ ।
१४।अवसर कार्यहरु र जिम्मेवारीका सवै क्षेत्रमा पुरुष र महिलाहरुलाई समान रुपले सहभागी बनाउँदै आर्थिक रुपले १ः२ को फरक सम्म मात्र पुग्ने वा रहने गरि चौतर्फी विकासका कार्यहरु सम्पादन गरिनु पर्दछ ।
१५।पूंजिको हकमा सबभन्दा महान् पूंजि हाम्रो वातावरण र मानविय सिप श्रम विवेक र त्याग हो । जो संगठित गर्दै गएमा उपलब्धी हुनेछ र उचित शिक्षा र व्यवस्थापनले यसलाई जन्माइने छ । २-४% ले करोडौं गरिबहरु जन्माउँदै र वातावरण विनास गर्दै जम्मा गर्ने अरबौं र खरबौंका संख्यामा मुद्राका थुप्रोहरु लगाउनु विकास नभएर विनास हुँदोरहेछ । जुन कुरा आजको विश्वमा उत्पन्न मत्स्य न्यायमा आधारित जन-पर्यावरण विनासी व्यवस्थाका विभत्स परिणतिहरुले छर्लङ्ग पारिसकेका छन् ।
१६।जन-पर्यावरण केन्द्रित विकास कोष प्यूठानको निर्वाचनद्वारा गठन गर्ने र सो विकास कोषमा निम्न १६ वटा श्रोतहरुबाट निम्नानुसार पुंजि जम्मा गर्ने ः
९ष्० श्रमदान सहायता श्रोत९ष्ह० व्यापारका श्रोत
९ष्ष्० नगद सहायता श्रोत९ह० प्रदुषण कर श्रोत
९ष्ष्ष्० समय सहयोग श्रोत९हष्० पर्यटन कर श्रोत
९ष्ख० अनिवार्य सेवा श्रोत९हष्ष्० बढि सम्पत्ति कर श्रोत
९ख० सरकारी सहयोग श्रोत९हष्ष्ष्० जमिन तथा वस्तु सहयोग श्रोत
९खष्० अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग श्रोत९हष्ख० विविध सांस्कृतिक गतिविधिद्वारा जुटाइने श्रोत
९खष्ष्० वौद्धिक तथा शैक्षिक सहयोग श्रोत९हख० दण्ड सजायबाट प्राप्त हुने श्रोत
९खष्ष्ष्० प्राविधि सहयोग श्रोत९हखष्० उत्पादन कर श्रोत
१७।शुद्ध हावा पानी र खाद्यपदार्थ एवं रोजगारको ग्यारेण्टी समेतको मानवाधिकारको सिद्धान्तहरुलाई लागु गर्ने आयोग बनाउने ।
१८।प्यूठानको ग्रामीण जिवनमा कर्पोरेट उत्पादकहरुबाट फैलाइदै गरेका रक्सी वियर खैनी चुरोट कोक फ्यान्टा निषेधित जिल्लाको रुपमा विकास गर्ने र कन समेतको चामल रसायनिक मल र किटनाशक औषधीको प्रयोग विहिन जैविक खेतीमा आधारित फल तरकारी अनाजका उत्पादन वितरण र उपयोगलाई प्राथमिकतामा राख्ने ।
१९।बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरुद्वारा फैलाईएका नेटवर्क बिजनेसहरु कोक फ्यान्टा र दारुपानीहरु एवं अन्य तमाम महंगा लागु औषध र नकली दवाई र उपचारका साथै प्लाष्टिक थैली र गलत तथा लालचमुखि वैचारिक साँस्कृतिक गतिविधिहरुलाई वहिष्कार निस्तेज र हतोत्साहित गर्ने ।
२०।जडिबुटी उद्यम विकासको लागि उपयुक्त स्थानहरु छनोट गरि जडिबुटीहरु लगाउन र त्यसबाट हर्वल औषधी एवं पौष्टिक आहारहरु ९ँययम क्गउषिषभलतक० तैयार गर्ने प्रयोगशालाहरु निर्माण गर्न विशौ हजार जनशक्ति परिचालन गर्ने ।
२१।विश्व पूंजिवादी शिविरका कर्पोरेट मालिकहरुका तिजोरी भर्न प्रयोग गरिने मेक्रो र माइक्रो लेवलका सवै उत्पादन शिक्षा व्यवसाय र गतिविधिहरुलाई जिल्लाका सवै क्षेत्रबाट हतोत्साही पार्दै जनपर्यावरण हितैषी सहकारी व्यापार र उत्पादनलाई प्राथमिकतामा राखेर दिगो विकस विस्तार गर्ने ।
२२।जिल्लाको सुरक्षा प्रशासन न्याय र राजनीतिलाई सुव्यवस्थित पारदर्शी र जनमुखी बनाउन जन-पर्यावरण केन्द्रित विशेष व्यवस्थापन समिति प्यूठानको निर्वाचनद्वारा गठन गर्ने ।
२३।जिल्लाको स्वास्थस्तरलाई उच्चता दिन एक्काईसौं शताब्दीको डिजिटल प्रणाली अनुसार बायो इनर्जी जाँच तथा ब्यालेन्स गर्ने प्राविधिक प्रणालीलाई र प्राकृतिक एवं आयुर्वेद चिकित्सा प्रणालीका केन्द्रहरु जिल्लाका उत्तर दक्षिण पूर्व पश्चिम र मध्यमा प्रारम्भमा ५ वटा स्वास्थ्य केन्द्रहरु स्थापना गर्ने । यसको लागि हजारौंको संख्यामा विशेषज्ञहरु र अन्य जनशक्ति तैयार गर्ने ।
यस जिल्लाको उत्तर-दक्षिण पूर्व पश्चिम र मध्यमा पर्ने सवै जंगलयुक्त पहाडहरुलाई जैविक विविधता वन र जलाधार संरक्षण क्षेत्रका रुपमा घोषणा गर्ने ।
हामीलाई विश्वास छ उपरोक्त तरिकाले कार्यहरु गर्दै जिल्लाको विकास निर्माण गर्न सर्वप्रथम सवै गाउँका र बाहिर गएका विकास प्रेमीहरुको सम्मेलनको आयोजना गरि सर्वप्रथम विचारहरुको गठन संगठनहरुको निर्माण र विशेषज्ञहरु समेतको कार्य विभाजन गर्न सकिने छ र तर्कसंगत विकासले आकार लिदै जानेछ ।
साईबाबाका कार्यकर्ता जस्ता त्यागी पहिलेका कम्युनिष्टहरु जस्ता साहसी माक्स्र एंगल्स र लेनिन जस्ता लगनशिल प्यूठानी जनता जस्ता कर्मयोगीहरुको साझा समिकरण भएमा यस जिल्लामा जन-पर्यावरण हितैषी व्यवस्था विकास गर्ने उद्देश्य सहितको विकास निर्माण विश्व पूंजिवादी व्यवस्था जस्तो अप्राशड्डिक व्यवस्थाको अड्ड भएर होईन सम्भव भएर जाने छ । यसरी जिवनको सुरक्षा स्वतन्त्रता समानता र यौनिक एवं लैड्डिक सन्तुलनको लागि गरिने सवै साझा प्रयत्नहरु सम्भव भएर जाने छन् र यिनले दिगो स्वरुप प्राप्त गर्ने छन् । बन्दुकको डरले दिएको सहयोग र गरेको कार्य भन्दा खुशीसाथ दिइएको र मन जितेर उठाइएको भौतिक तथा मनोवैज्ञानिक सहयोगले दिगो विकास सम्भव भएरै जानेछ । वर्तमान समय र परिस्थितिका परिणतिहरु र चुनौतीहरुलाई राम्रो गरि बुझाउन सक्ने शैक्षिक व्यवस्था गर्न सकेमा हजारौं जंघारहरु पार गर्ने त्यागी साहसी र बलिदानी नागरिकहरु फेरि पनि घुँडा सिधा गरेर उठ्ने छन् र जैव-सामाजिक इतिहासको महानतम् अभिमारा पुरा गर्दै अगाडि बढ्ने छन् । सवैलाई जानकारी होस् ।
प्रस्तुतकर्ता
डा। डी।बी। िसंह
जन्म स्थान प्यूठान लुड्ड-हाल बुटवल
अध्यक्ष- प्रकृति मानव केन्द्रित जनआन्दोलन नेपाल इकाई
०६७ आश्विन ४ गते बुटवल
वातावरण )जलवायु परिवर्तन हाम्रो स्थिति र हाम्रो समय सापेक्ष कार्यभार
विकास मिडिया सर्विस नेपालद्वारा साचालित सामुदायिक रेडियो प्यूठान एफ।एम। ९२ मेगाहर्जको तेश्रो वार्षिकोत्सवको अवसरमा १ महिने अभियानको कार्यक्रम अन्तरगत बुटवलमा आयोजित कार्यक्रममा प्रस्तुत ँवातावरण र प्यूठानको विकास’ सम्बन्धि कार्यपत्र ।
आदरणीय यस कार्यक्रमका अध्यक्ष ज्यू
अतिथि ज्यू जिल्लाबाट बुटवलमा बस्दै आउनुभएका सम्पुर्ण प्यूठानी मित्रहरु एवं
संचारकर्मि पत्रकारहरु¸
सर्वप्रथम मैले अन्तरसंवाद कार्यक्रम सामुदायिक रेडियो प्यूठानका तर्फबाट बुटवलमा आयोजित यो अन्तरकि्रया कार्यक्रममा उपस्थित सबै अतिथि र सहभागी मित्रहरुलाई अभिवादन गर्न चाहन्छु । रेडियो प्यूठानले पहिले सधैंभन्दा बेग्लै अहिले खास गरेर प्यूठान जिल्लाको सर्वाङ्गिण विकास र वातावरण संरक्षण एवं पर्यटनको विकासमा प्रमुख जोड दिएर आफ्नो वार्षिक उत्सवको कार्यक्रम सम्पन्न गर्ने जुन आयोजना गरेको छ त्यो अत्यन्त प्रशंसनीय कार्य हो । त्यस प्रकारको मौलिक सुझबुझ र कार्यक्रमका लागि म यो अन्तरकि्रया कार्यक्रमका आयोजकहरुलाई धन्यवाद दिन चाहन्छुं । त्यसका साथै यसप्रकारको कार्यक्रमले प्यूठान जिल्लाको विकास र पर्यटनमा मद्दत पुग्नुका साथै त्यो कार्यक्रमद्वारा उक्त प्रश्नहरुप्रति देशव्यापी रुपमा जनमत तथा समर्थन र सहयोगको वातावरण तयार पार्न दिनेछ र त्यसरी जिल्ला र जिल्लाको पर्यटनको विकासमा समेत योगदान दिनेछ भन्ने आशा र कामना पनि गरेको छुं ।
क।वातावरण भनेको के हो
जुन-जुन घटना र प्रकृयाहरुको आपसी अन्तरसम्बन्ध अन्तरकृया र एक अर्काको आपसी सहयोग एवं योगदानबाट पृथ्वीमा विद्यमान जिवन प्रणालीको अस्तित्व रहन्छ र विकसित हुन्छ - त्यसैलाई वातावरण
भनिन्छ । जसलाई मात्र यस पृथ्वीमा हामीले पाउन सक्दछौं र पाईरहेका छौं । जल जमिन जंगल वायु र जैविक विविधताको जुन एकिकृत र संयुक्त सम्पदा पृथ्वीमा छ त्यही नै वातावरण हो । यि ५ कुराहरु नरहेमा जिवन र मानव समाजको अस्तित्व र विकास सम्भव थिएन र पछि पनि रहन सक्ने छैन । यही वातावरण नामक शब्दको दायरा भित्र पर्ने विविध पक्षहरुलाई हामीले अलग-अलग रुपमा सम्बोधन गर्दा मण्डल पनि भन्ने गर्दछौं जस्तै भूमण्डल पृथ्वीको भित्र सम्मको भाग जलमण्डल पृथ्वीको बाहिर पट्टि ७१% ढाकेको जलमग्न क्षेत्र स्थलमण्डल पृथ्वीको वाहिरी जमिनको भाग वायुमण्डल पृथ्वीको वाहिरी पातलो ग्यासहरुको खोल जो बढीमा १००० किलोमिटर टाढासम्म ५ खण्डहरुमा पत्र-पत्र बनेर पृथ्वीका जिवहरुको लागि सुरक्षा कवचको रुपमा अस्तित्व राख्दछ र जसको वजन पृथ्वीको १ अरब भाग मध्ये १ भागसम्म मात्र पर्दछ र अर्को हो जिव मण्डल अर्थात् करोडौं प्रकारका जिवहरु जो विविध वनस्पतिहरु र जिव जन्तुहरुका प्रजातिहरुको रुपमा यस पृथ्वीमा अस्तित्व राख्दछन् उपरोक्त सवै मण्डलहरु एक अर्कामा यसरी अन्तरकृया गर्दछन् कि जसको कारणले गर्दा नै यि प्रत्येक पक्षहरु माझ गति पैदा भईरहन्छ र रुपान्तरण भईरहन्छ । त्यसैले ति प्रत्येक मण्डलहरु हरेक नयाँ घटना र प्रकृयाको अभ्युदयको लागि कारण र कारक हुन पुग्दछन् भने प्रभाव पनि बन्दछन् । जस्तै वर्षात्को कारणले हरियाली विस्तार हुन्छ भने पुनः हरियालीको कारणले वर्षात् ल्याउन सक्दछ । जहाँ जंगल हुन्छ त्यहाँ त्यसकारणले अनेकौं प्रकारका जिवहरु बसोबास गर्दछन् जन्मन्छन् र तिनले आ-आफ्नो विशेषता गुण अनुसार अन्य घटनाहरुलाई प्रभाव पार्दछन् । आदि आदि । अतः विभिन्न मण्डलहरु माझ जैविक अस्तित्व र विकासको लागि उपरोक्त प्रकारको पारस्पारिक र अनिवार्य निर्भरता रहेकाले मानिसहरु पनि वातावरण विना अस्तित्व राख्न सक्दैनन् ।
ख।वातावरण र मानवको अन्तरसम्बन्ध ः
मानव प्रजातिको अभ्युदय र विकास जमिन जंगल जल वायु र जैविक विविधतामा मात्रै सम्भव भएकाले हामी यसलाई यस पृथ्वीमा पाएका छौं र अन्य ग्रह वा ग्याले_िक्सहरुमा र नक्षत्रहरुमा हामीले यसलाई पाउन सकेका छैनौं । मानव मात्र पृथ्वीमा विद्यमान वातावरणीय सम्पदाहरुको उपज हो र उसको विकास र अस्तित्व यसमा मात्र सम्भव छ । साथै यसको विनास पनि वातावरणको विनाससँगै हुन सक्दछ ।
हावा पानी उर्वर जमिन अनेकौं प्रकारका वनस्पति र जिवजन्तुहरुको अभाव वा अनुपस्थितिमा मानिसको कस्तो हालत होला एक क्षणको आंकलन र कल्पना नै काफी छ कि हामी रहन सक्ने छैनौं र रहनु र हुनको मूल कारण मध्ये एउटा कारण यस पृथ्वीमा वातावरणको उपस्थिति नै हो । यसको अर्थ यो होइन कि यसमा मानिसको आफ्नो भूमिका छैन । मानिसको अस्तित्वको रक्षा र विकासको लागि अर्को मूल कारण उसको आफ्नो भूमिका हो जसले वातावरणीय सम्पदा र अन्य सम्पदाहरु जस्तै गुरुत्वाकर्षण प्रकाश अनेकौं अदृश्य तरड्ड र उर्जाहरु एवं स्पेस आदि संग पनि अन्तरकृया गरिरहन्छ र आफ्नो अस्तित्वको रक्षा र विकासको लागि अनुकूलन युक्त तालमेल मिलाई रहन्छ ।
सारांशमा भन्दा यसले अन्य ब्रम्हाण्डीय घटनाहरुको साथै सम्पूर्ण वातावरणीय सम्पदाहरुसंग अन्तरकृया निरन्तर गरिरहन्छ र हरेक वातावरणका मण्डलहरु वा अंसियारहरुले पनि मानव जातिसंग अन्तरकृया गरिरहन्छन् र अटुट रुपमा अन्तरसम्बन्ध राख्दछन् । तर यसको अर्को एउटा यस्तो पाटो छ जसमा मानिसले आफ्नो अस्तित्वको रक्षा र विकासको लागि अन्तरमानविय अन्तरकृया पनि त्यसरिनै निरन्तर जारी गरिरहन्छ जसको अभावमा पनि उसको विकास सम्भव छैन । किनकी मानिसको मूल विशेषता जैविक हुनुको साथै सामाजिक पनि हो । सामाजिक भएकाले नै उसले आफै माझ र वातावरणीय सम्पदासंग अन्तरकृया गर्न आफ्नो लागि अनुकूल स्थिति कायम राख्न एवं जैविक सामाजिक र प्रजातिय विकासलाई सहज र तर्कसंगत ढंगले निरन्तरता दिन समाज व्यवस्थाहरु संगठनहरु र काम गर्ने विधिहरु श्रम विभाजन अंगाल्दै आएको कुरा त जग जाहेर नै छ । शिकारी व्यवस्था पशुपालन व्यवस्था कृषि व्यवस्था उद्योगी व्यवस्था आदि मानिसले आफ्नो विगत इतिहासमा किन कायम गर्दै आयो भने त्यसबाट उसको विकास सरल सहज उच्चतर र उन्नत हुन सकोस् । तर मानिस पनि त गतिशिल प्राणी हो जो निरन्तर गति र रुपान्तरणको आम तथा सामान्य प्रकृया देखि अलग रहन सक्ने कुरै भएन त्यसैले यसले आफ्नो यस आमप्रकृया अन्तरगत आफू आफ्ना व्यवस्थाहरु कार्य प्रणाली र संगठनहरुमा रुपान्तरण गर्दै आएको छ । आजको विश्वमा विद्यमान विश्व पूजिवादी व्यवस्था अर्थात् विश्व कर्पोरेट व्यवस्था जहाँ ६९०००० कर्पोरेशनहरुको विश्वको राजनीति अर्थनीति विज्ञान प्रविधि र संस्कृतिमा एवं नेतृत्वमा मूलभूत रुपले नियन्त्रण छ छ र आज शिकारी पशुपालक कृषि र राष्ट्रिय उद्यमी व्यवस्थाहरु प्रायः छैनन् र भएपनि अवशेषको रुपमा मात्रै छन् ।
आजको विश्वमा व्यवस्थापन गर्नको लागि मूलतः विश्व स्तरकै हजारौं विधि र नियमहरु सांगठनिक संजालहरु उत्पादन विक्री-वितरण र आदान प्रदानका साजालहरु शिक्षा स्वास्थ्य र सेवाका संजालहरु विज्ञान प्रविधि र नियन्त्रणका संजालहरु सुचना-आदान-प्रदानका संजालहरु आवत-जावतका संजालहरु एवं राजनीति-युद्ध सुरक्षा र आक्रमणका संजालहरु विद्यमान छन् । त्यतिमात्रै होइन सवभन्दा केन्द्रियकृत रुपमा विश्व स्तरमा मुनाफा कमाउने र मुठ्ठीभर धनाढ्यहरुको हातमा पूजी वा धन केन्द्रित गर्ने साजालहरु अत्यन्तै व्यवस्थिति रुपले साचालित छन् । त्यसैले यस विश्वमा अत्यन्तै थोरै मानिसहरुको हातमा अत्यन्तै धेरै पूजि जम्मा हुन पुगेको छ ।
आजको विश्वमा एकातिर ७०५ मानिसहरुको हातमा जम्मा ५५ पूजि मात्र केन्द्रित छ जसलाई गरिबीको रेखा मुनि रहेका मानिसहरु भनिन्छ भने अर्कोतिर विश्वका १०५ मानिसहरुको हातमा ८५५ विश्वको पूजि केन्द्रित रहेको छ र त्यस मध्येमा २५ धनाढ्यको हातमा त ५०५ पूजिनै केन्द्रित हुन पुगेको छ । अतः आजको विश्व विश्वका ठूला ठूला कर्पोरेशनहरुको नियन्त्रणमा छ र यस विश्वको नेतृत्व तिनीहरुले नै आफ्नो नाफा र पूजिकेन्द्रियकरणको उद्देश्य अनुकुल हुने गरि अर्थात् खुला बजार तन्त्र लोकतन्त्र उदारीकरण नीजिकरण आदिको मूल निशाना विश्वमा पूजिको राज कायम राख्न नै व्यवस्थापन र साचालन गर्न गरिएको छ ।
यसरी हामी ऐतिहासिक विकास प्रकृयामा के छर्लड्ड देख्न सक्दछौं भने अप्रासड्डिक समाज व्यवस्थाहरुलाई मानव प्रजातिले रुपान्तरण गर्दै आएको छ । एउटा विकासको चरणमा अर्थात् एउटा खास ऐतिहासिक समय र परिस्थितिमा आफ्नो सुरक्षा स्वतन्त्रता समानता समता र सन्तुलित सहवासको लागि जो जैव सामाजिक प्राणी मानिसका ४ आधारभूत कारक र प्रवृति हुन् मानिसले विशेष प्रकारको समाज व्यवस्थाको गठन गर् यो रचना गर् यो र साचालन गर् यो । तर विकास क्रमकै दौरमा आफैले स्थापना रचना र साचालन गरेको व्यवस्थाले उपरोक्त ४ वटा मूल विषयहरुका सवालमा जब कामदिन छाड्यो प्रतिउत्पादक र अप्रासड्डिक भयो अनि आत्मघाती बन्न थाल्यो तब मानवले पुनः त्यसलाई पनि रुपान्तर गर्दै नयाँ व्यवस्थाको स्थापना रचना र साचालन गर्ने गर्दै आयो । उसको ऐतिहासिक विकासक्रम यसरी नै गतिवान हुँदै र रुपान्तरित हुँदै आएको छ ।
यसरी हामीले सारांशमा र छर्लड्ड संग के बुझ्न सक्दछौं भने मानिसको अस्तित्व वातावरण विना रहन सक्दैन र आफ्नो सामाजिक काम गर्ने भुमिका विना पनि रहन सक्दैन ।
गवातावरणको विनास कसरी भइरहेको छ
सम्पूर्ण जिवनहरु र त्यसकै महत्वपूर्ण भाग मानव समज वा प्रजातिको जिवन र अस्तित्वको आधारको रुपमा रहेका वातावरणीय सम्पदाहरु आज यसकारणले विनास भइरहेका छन् कि वातावरण र समाजको व्यवस्थापन गर्ने अहिलेको विश्व व्यवस्थानै निकम्मा विनासकारी र आत्मघाती चरणमा प्रवेश गरिसकेको छ । जुन कुरा यस व्यवस्थाकै उद्देश्य संगठन कार्यविधि गतिविधि र यसले दिएका परिणामहरुमै पाउन सकिन्छ र पाइएका छन् ।
अहिलेको विश्व वातावरणमा आएको विनासलीला र विघटन जलवायु परिवर्तन वा भूमण्डलीय गर्मीको वृद्धि अन्य ग्रह वा नक्षत्र टक्राएर भएको होईन सूर्यले पहिलेको भन्दा बढि सौर्य किरण पठाएर भएको होइन र वातावरणीय सम्पदाहरुको कुनै पूर्व निर्धारित म्याद सकिएर पनि भएको होईन र ठूला ठूला भूगर्भिय उथल पुथल भएर पनि भएको होइन ।
वास्तवमा यो विनास मुलतः मानव समाजमा विद्यमान वर्तमान विश्व कर्पोरेट पूजिवादी व्यवस्थाकै जिवन विरोधी समाज विरोधी भविष्य विरोधी अति उपभोगवादी मुनाफाखोर र लालची व्यवस्थापनकै कारणले भएको हो भन्ने कुरा छर्लड्ड भैसकेको छ । यस व्यवस्थाले मुठ्ठिभर धनाढ्यहरुको धन संचय र वृद्धिको लागि यस पृथ्वीका वातावरणीय सम्पदा र मानव संशाधनलाई शोषण दोहन गर्ने र सके जति निचोर्ने उद्देश्य राख्दछ ।
यसै उद्देश्यलाई पूर्ति गर्न विश्वका शक्ति राष्ट्रहरु र तिनका विश्वस्तरमा कार्य गर्न छुट पाएका कर्पोरेशनहरुले मुनाफा केन्द्रित रहेर कार्य गर्दा आफ्नो नियन्त्रणमा रहेका उर्जाका सयन्त्रहरु कलकारखाना र फ्याक्ट्रीहरु आणविक भट्टीहरु आदिबाट पृथ्वीका पाँचै मण्डलहरुलाई चरम नकारात्मक प्रभाव दिने गरि अत्यधिक बढि मात्रामा ल्कोरोफुलुरो कार्वन ९ऋँऋक्० मिथेन नाईटि्रक-अक्साईड लगायतका विषाक्त तत्वहरु पृथ्वीको सुरक्षा कवच वायु मण्डल मा पठाउने गरेका छन् । उक्त पृथ्वीको सुरक्षा कवचमा विद्यमान गि्रनहाउस ग्यासहरुको स्वाभाविक स्थिति भन्दा कैयौं गुणा बढी उपरोक्त ग्यासहरु उडेल्नुका कारणले ति वृद्धि हुन गएका छन् ।
यसैको परिणाम स्वरुप हामी अर्थात् विकासक्रमको वर्तमान समय र परिस्थितिमा आईपुग्दा परस्परमा अन्तरनिर्भर दुईवटा सम्पदाहरु ः क वातावरणीय सम्पदाको क्षेत्रमा र ख सामाजिक सम्पदाको क्षेत्रमा छरपष्टै भएका घटना प्रकृयाहरुलाई संक्षिप्तमा निम्नानुसार बुझ्न सक्दछौं ।
९ब्० वातावरणीय सम्पदाको क्षेत्रमा ः-
९ष्० यु।एन।आई।पी।सी।सी। को अनुसार पृथ्वीको सुरक्षा कवचमा अहिले सन् २००५ मा सि।एफ।सि।एस। को मात्रा ३८० पि।पि।एम। पार्टीकिल पर मिलियन पुगेको छ जो २५० वर्ष पहिले २७९ पी।पी।एम। मात्र थियो र ६५०००० वर्ष पहिले १८० पि।पि।एम। मात्र थियो । अर्थात् अहिलेको वृद्धिस्तर अत्यन्त तिव्र भएर गएको छ र पृथ्वीको तापक्रम ०।८० से_िल्सयस वृद्धि भएको छ । अव यो वृद्धिदर आउँदा १०-१५ वर्षहरुमा आफ्नो उच्चशिखरमा पुगिसक्ने छ र सन् २०५० सम्ममा त यो ४५० पी।पी।एम। मा पुग्नुको साथै पृथ्वीको तापक्रम २० देखि २।४० से_िल्सयस सम्म पुग्ने छ ।
९ष्ष्०अर्काथरी वैज्ञानिकहरुको भनाई के रहेको छ भने २० से_िल्सयस तापक्रम पार गरिसकेपछि पृथ्वीको ताप नियन्त्रण गर्न असम्भव हुनेछ । जुनबेला पृथ्वीको फोक्सोको रुपमा रहेका अमेजनको बेसिमा रहेका विशाल जंगलहरुमा समेत आपसे आप आगो सल्किएर जानेछ ।
९ष्ष्ष्०यसै सन्दर्भमा वातावरणीय-मानव समाजशास्त्र८ को ९भ्लखष्चयज्गुबलय क्यअष्बि क्अष्भलअभ० प्रणेताको रुपमा परिचित नेचर-ह्युमन सेण्ट्रिक भ्यू प्वाईण्ट अड्ढ १९९-२०२ सम्पादक-आर।पी।सराफ सन् २००५ को जयपुर सम्मेलनमा के बताइएको छ भने ः-
१आज हाम्रो ग्रहमा वायु प्रदुषण जैव-जिवनको लागि मुख्य चुनौती बन्न पुगेको छ । यो निकै ठूलो हत्यारो बनेको छ जसले गर्दा प्रतिवर्ष ४० लाख मानिसहरु मरिरहेका छन् ।
२कार्वन र अन्य गि्रनहाउस ग्यासहरु जस्तै कार्वनडाई आक्साईड मिथेन क्लोरो फ्ल्रोकार्वन इत्यादि को उत्सर्जन वितेका ३ दशकको दौरानमा तीन गुणा बढेर गैसकेको छ जसले भूमण्डलीय गर्मी वृद्धि र जलवायु परिवर्तन गरेर समस्त जैविक जिवनको लागि गम्भीर चुनौती जन्माईरहेको छ ।
३सन् २००० मा विश्वका ख्याति प्राप्त ६००० वैज्ञानिकहरुले आफ्नो वक्तव्यमा के जोड दिएका थिए भने मानव समुदायले छिटो भन्दा छिटो गि्रनहाउस ग्यासहरुको उत्पादनलाई रोकेनन् भने भूमण्डलीय गर्मीले २१ औं शताब्दीको अन्तसम्ममा यो पृथ्वी जीवजगतको लागि गैरटिकाउ अफाप बन्ने छ । आदि आदि ।
९द्य० सामाजिक सम्पदाको क्षेत्रमा चुनौती ः-
१यो घातक चुनौती जैव-सामाजिक संकटको अर्को महत्वपूर्ण पाटो हो । जस्को आज मानव समाजले सामना गर्नु परिरहेको छ । यो आमरुपले मानव समाजसंग र खास रुपले यसका भिन्न-भिन्न सामाजिक पहलुहरुमा यति खतरनाक रुपले अमानवियकरण भएर गएको छ कि यसलाई छोटो अवधि भित्रै परिवर्तन गरिएन भने यसले पर्यावरणीय चुनौतीको अभिवृद्धि वेगवान बनाईदिन्छ र त्यसले यस पृथ्वीमा मानव सहित सवै जैविक जिवनलाई अपरिहार्य रुपले संहार गर्ने छ ।
२मानिस आज मानव जातिका मूल मानविय गुणहरु मूल्यहरु र चरित्रहरुबाट विाचत भएर गएको छ अर्थात् आफ्नो विकास क्रममा प्राप्त तर्कसंगत सोच विवेक र व्यवहारबाट उल्टो धारामा अर्थात् अमानवियकरणको विनाशकारी प्रवाहमा प्रवेश गरेको छ । यसलाई यस्तो घातक र विनासकारी धारामा ूस्वतन्त्र र खुला प्रजातन्त्रू को आमदिशाले धकेलिदिएको छ ।
३यू।एन।मा ५ शक्ति राष्ट्रहरुलाई मिटोपावरको अधिकार सुरक्षित राख्नु र अन्तर्राष्ट्रिय मुद्राकोष र विश्व बैंकमा शक्ति राष्ट्रहरुको त्यहाँ अमेरिकाले २६% मताधिकार प्राप्त गरेको छ एकाधिकार कायम रहनु अमानवियकरणकै नमुना हो ।
४यू।एन।sै ५ शक्तिशाली सदस्यहरुलाई परमाणु बम राख्न पाउने विशेषाधिकार सुनिश्चित गरिनु अमानवियकरणको अर्को उदाहरण हो ।
घ पछौटे एवं एकोहोरा धारणा र दिशाहरुसँग समाधान छैन
यस जन-पर्यावरण विनासी व्यवस्थालाई कायम राखेर वा यसको पुच्छर समाएर मानव जाति र अन्य जैविक सम्पदाहरु कहाँ पुग्ने भन्ने कुरा छर्लड्ड भैसकेको छ । त्यो हो जैव-सामाजिक पतन विनाश बर्बादी र विलोपन । तर जलवायु परिवर्तन जस्तो अत्यन्तै भयावह चुनौतीलाई विश्वका धेरै-धेरै सरकारहरु सरकार प्रमुखहरु र धनकुबेरहरुले एवं मनोगतवादी चिन्तन धाराका वाहकहरुले एवं एकोहोरो विचार प्रणालीको उल्झनमा उल्झिरहेकाहरुले अत्यन्तै सानो झिनो मसिनो र हल्का घटनाक्रमको रुपमा लिएका छन् र यसको गम्भीरतापूर्वक ऐतिहासिक समिक्षा गरेका छैनन् र यसलाई सम्बोधन गर्ने आवश्यकता पनि ठानेका छैनन् ।
ड्डएकाथरि आफैलाई क्रान्तिकारी भनेर नथाक्ने कतिपय दल संगठन वा सामाजिक इकाईहरुले त यस घटनाक्रमको बारेमा कुनै सरोकार वा चासो नै देखाएका छैनन् र यस्ता विषयहरु सशस्त्र क्रान्ति पछि स्वतः ठिक हुन्छन् भन्ने अमूर्त विश्वास राख्दै आएका छन् ।
ड्डअर्काथरि सामाजिक इकाईहरु यस्ता पनि छन् जसले जलवायु परिवर्तनको तिव्रतालाई अहिलेको ०।८०ऋ तापक्रमको स्तरबाट २०ऋ तापक्रम वृद्धिको स्तरसम्म पुगेपछि मात्र पर्यावरण प्रदुषक प्रविधिहरुलाई कम गर्ने अनि ुकोपेनहेगन-१५’ को रणनीति लादेर आ-आफ्ना राष्ट्रिय विकासका विश्व विनासको मूल्यमा रणनीति पुरा गर्न लम्किसकेका छन् । साथै यसलाई कर्पोरेट विश्व व्यापार प्रणालीबाटै हल गरिने भन्दै जैविक विनासको दिशा लाद्ने गरेका छन् ।
उपरोक्त कुराहरु मूलतः विश्व कर्पोरेट व्यवस्थाको समाज शास्त्र र प्रबन्धका मातहतमा येनकेन प्रकारले परिचालित हुन पुगेका र पर्न गएका इश्वर केन्द्रित प्रकृति केन्द्रित प्रविधि केन्द्रित सकिर्ण राष्ट्रवाद केन्द्रित मानव केन्द्रित एवं मुनाफा केन्द्रित एकोहोरो विचार शाखाहरुका वाहक सम्वाहक र व्यवस्थापकहरुबाट आउने गरेका छन् । यस प्रकारका धारणायुक्त दिशाहरुबाट आजको जैव-सामाजिक संकट समाधान हुने आशा गर्नु मृग मीरिचिकामात्र हुन जान्छ ।
ङवातावरण संरक्षण वा जलवायु परिवर्तनको सामना कसरी गर्न सकिन्छ
संयुक्त राष्ट्र संघकै नेतृत्वमा सन् १९७२ देखि सन् २००९ सम्मका विश्व वातावरण संरक्षणको नाममा गरिएका १५ वटा मुख्य सम्मेलनहरुको उपलब्धि शून्य भएको छ र सन् २००९ मा कोपेनहेगनमा गरिएको १५औं नम्बरको सम्मेलनले त नाड्डो तरिकाले विगतका केही सकारात्मक निर्णयहरुलाई उल्टाएर ९ष्० वातावरण संरक्षण गर्ने कुरालाई धनी देशहरुले धन कमाउन गरिने विश्व व्यापारको दायरामा हुलेको छ । ९ष्ष्० २० से_िल्सयस सम्म पृथ्वीमा तापक्रम वृद्धि गर्ने वातावरण र जिवन विनासी रणनीति लादेको छ । ९ष्ष्ष्० गरिब देशहरुको जसको वातावरण विनास वा तापक्रम वृद्धिमा खास भूमिका छैन तिनीहरुलाई समेत धनी देशहरु र कर्पोरेशनहरुका अपराधहरुको दायराभित्र छिराएको छ ९ष्ख० आफ्ना ऋँऋक फैलाउने प्रविधिहरु कारखानाहरु उद्यमहरु भट्टीहरु र युद्ध संशाधनहरुलाई कायम राख्दै साना देशहरुका हातमा केही रकम थमाएर वा धम्क्याएर तिनीहरुका आवाजहरुलाई बन्द गर्ने हरकत गरिएको छ । ९ख० धनी देशहरुले आफ्नो मुनाफा वृद्धि गर्न विश्वको साझा वातावरणीय सम्पदा माथि विगतमा गरिएका शेाषण दोहन र ब्रम्हलुटको खरबौं खरब डलरको मूल्य उनिहरुले न तिर्नु पर्ने मापदण्डहरु बनाइएको छ र ९खष्० यस जिवन विरोधी कार्यमा चाईना भारत दक्षिण अपि्रुका र ब्राजील जस्ता देशहरुलाई समेत सामेल गरेर वातावरण र जैविक जिवन विरोधी धनी देशहरुको गठबन्धन विस्तार गरिएको छ ।
अतः यस्तो अत्यन्तै तिव्र रफ्तार साथ वातावरण र जिवन विरोधी रणनीति र गठबन्धन विस्तार भइरहेको वर्तमान समय र परिस्थितिमा निम्न कार्यहरुले प्राथमिकता राख्नु स्वाभाविक आवश्यक र अनिवार्य भएर गएको छ ।
कसर्वप्रथम पूजिवादी विश्वको अर्थात् विश्व कर्पोरेट व्यवस्थाको जिवन वातावरण र समाजको नोक्सानी गरेर मुद्रा संचय गर्ने र धनाढ्यहरुको मुनाफा वृद्धि गर्ने प्राथमिक रणनीतिक उद्देश्यलाई रुपान्तरण गरि संसारका सवै देशहरुमा यु।एन। मा र आम समाजमा प्राकृतिक वातावरणीय सम्पदा र मानवीय सम्पदालाई प्राथमिकतामा राखेर काम गर्ने रणनीतिक उद्देश्य साथ सवै क्षेत्रमा जागरण ल्याउनु पर्दछ ।
खधन पूँजि वा मुनाफा नै प्रधान ठान्ने वर्तमान विश्वका धनाढ्यहरुको र यसकै पछि मरिमेटी गरिरहेका तिनका सवै खाले पिछलग्गुहरुको मूल धारणामा आमूल परिवर्तन गरि वातावरणीय सम्पदा र मानव संशाधनको विकास संरक्षण र वृद्धिले नै जिवन र वातावरण एवं मानव प्रजातिको रक्षा हुन सक्छ र जैव-सामाजिक चुनौतीको सामना गर्न सक्छ भन्ने मूल धारणाको विश्वस्तरमा फैलाउने र यसै अनुसार ूप्रकृति-मानव हितैषी विश्व व्यवस्था कायम गर्नेू जन-जागरण ल्याउने ।
गमानव प्रजातिका कमजोर पंक्तिहरुलाई उपरोक्त मूल मुद्दाहरुबाट भड्काएर जातिवाद कट्टरपन्थीवाद एकाधिकारवाद महाशक्तिवाद र युद्धोन्मादमा फसाएर जिवन रक्षा सम्बन्धी उपरोक्त मूल मुद्दाहरुको सवालमा एकिकृत हुन नदिने फुटाउने टुक्रा टुक्रा पार्ने र आ-आफ्ना झिना मसिना र खुद्राकुराहरुलाई एवं माइक्रो लेवलका विषयहरुको कुहिरोमा मात्र उल्झाउने रुढीवादी विश्वका गतिविधिहरुलाई नियन्त्रण गर्दै एक विश्व एउटै भविष्य साझा चुनौती र एक मानव जातिको एवं विश्व भातृत्वको भाव साथ सचेत जागरुक र संगठित गर्ने दिशा अख्तियार गर्ने ।
घसंसारका सवै भागमा युद्ध संशाधनहरुलाई प्रतिबन्ध लगाउने र सवै देशहरुले तुरुन्तै आफ्नै सैन्य बजेटको ५०५ भाग वातावरण संरक्षण र मानव संशाधनको स्याहार संरक्षण र विकासमा लगाउने नारा बुलन्द गर्ने ।
ङसवैखाले ऋँऋक उत्पादक प्रविधिहरुलाई चाहे तिनीहरु जतिसुकै उत्पादक होउन् बन्द गरि त्यसको ठाउँमा जन-पर्यावरण हितैषी प्रविधि स्थापना गर्ने आन्दोलन विस्तार गर्ने ।
चविविध सामाजिक इकाईहरु दलहरु क्याडरहरु र विद्यार्थीहरु आदिलाई कसरी प्रशिक्षित गर्ने
१पहिलो कुरा- उनीहरुको मस्तिष्कबाट पुराना पछ्यौटे फुटवादी सकिर्णवादी एकतर्फी र चरम स्वार्थी प्रवृति र मनोविज्ञानलाई धोई पखाली गर्ने ।
२दोश्रो कुरा- उनीहरुलाई आजको विश्वमा विद्यमान जैव-सामाजिक चुनौतीहरुबारे स्पष्ट पार्ने ।
३तेश्रो कुरा- जन-पर्यावरण हितैषी रणनीतिक दिशाका सवै बुँदाहरुबारे बुझ्न र बुझाउन सक्ने लायक बनाउने ।
४चौथो कुरा- नयाँ मूल्य मान्यता धारणा जीवनशैली कार्यप्रणाली बारे तिनीहरुलाई सचेत अनुशासित कर्तव्यनिष्ठ र विवेकशील बनाउन प्रशिक्षण दिने । साथै व्यक्तिपुजावादी माइक्रो खुद्रे र एकलकाटे मानसिक एवं गुटगत संस्कारहरुको कुहिरोबाट मुक्त गर्दै अत्यन्तै उन्नत शालिन सच्चाई प्रति प्रतिवद्ध र डेमोक्रेटिक मूल्यहरु प्रति समर्पित नयाँ युगका नयाँ चुनौतीहरुको सामना गर्ने नयाँ मानिसहरु बनाउने उद्देश्य साथ प्रशिक्षित गर्ने ।
छजलवायु परिवर्तनले नेपालमा पारेका प्रभावहरु र उपायहरु बारे
जहाँसम्म यसै पृथ्वीको बहुआयमिक रुपले अन्तर निर्भर सर्वोच्च सुन्दर र अत्यन्तै जैविक विविधतायुक्त विशिष्ट विशेषताले भरिपूर्ण नेपालमा जलवायु परिवर्तन भू-मण्डलीय उष्णता वृद्धि को प्रश्न छ त्यो अत्यन्तै गभ्मीर र खतरनाक हुँदै गरेको कुरा आज छरपष्ट हुँदै गरेका छन् । यो कुरा ुइसिमोड्’ विभिन्न वातावरणीय अन्तर्राष्ट्रिय र राष्ट्रिय गैर सरकारी संस्थाहरु एवं आम नागरिकहरुले पनि अनुभव गर्दै र चिन्ता प्रकट गर्दै आएका छन् । जसबाट यो कुरा छर्लड्ड हुँदै गइरहेको छ कि अब हामी नेपालीहरुले परम्परागत वातावरण र जनसमुदाय विनासी सामाजिक व्यवस्था जसले पहिले र अहिले पनि मुठ्ठीभर दलहरु र तिनका नेताहरु धनाढ्यहरु र पुँजीका राष्ट्रिय-अन्तर्राष्ट्रिय मालिकहरुको हित र अति उपभोगवादी जिवनशैलीलाई प्राथमिकतामा राखेर यहाँका वातावरणीय सम्पदाहरु र मानवीय सम्पदाहरुलाई सत्यानाश र बर्बाद गर्दै बलि चढाउँदै आएका छन् । यहाँको राज्यलाई पालैपालो साचालन गर्ने व्यवस्थापकहरुले राज्य चलाउनु भनेको आ-आफ्नो पालो आउँदा राज्यका सम्पूर्ण प्राकृतिक र मानवीय श्रोतहरुलाई मूलतः आ-आफ्नो गुटको र गुटका प्रमुखहरुको हितमा प्रयोग गर्ने राष्ट्रिय-अन्तर्राष्ट्रिय पुँजीका मालिकहरुका हितमा प्रयोग गर्ने र निजीकरणको धुरी खाबोमा बाँधिएर त्यसमा दाईहाल्नु पर्ने उद्देश्य र मान्यता अनुसार चल्ने गरेका छन् । त्यसैले जलवायु परिवर्तनको गम्भीरतम समस्यालाई ठिक ढंगले सम्बोधन गरेका छैनन वेवास्ता गरेका छन् वा तिनलाई मिहिन पाराले दोहन गरेका छन् । सारमा उनिहरु जन-पर्यावरण मैत्री ९भ्अयँचष्भलमथि क्यअष्बि क्थकतझ० पूर्ण सामाजिक व्यवस्थाको अपरिहार्यता तपसिलमा थन्क्याउँदै एवं आ-आफ्ना संकीर्ण र मनोगत कुहिरोमा अल्झीदै विश्व कार्पोरेटवादी अर्थात् पर्यावरणीय आतंकवादी अप्रासड्ढिक सिद्धान्त व्यवहार र व्यवस्थाकै वाहक संचालक र नायक बन्दै जन-पर्यावरण विनासी व्यवस्थालाई नै गति प्रदान गरिरहेका छन् । जुन कुरा मूलतः तिनीहरुद्वारा उत्पन्न गतिविधिहरु र परिणामहरुले स्पष्ट गर्दै आएका छन् ।
१।यहाँका सामुदायिक वनहरुबाट हाल आएर वन संरक्षणमा केही नमुना अगाडि आएपनि त्यहाँ पनि थरि थरिका वन माफियाहरुको हमला चर्को भएको छ र सबभन्दा बढी चुरे रेाजका जंगलहरु सखाप भईरहेका छन् । अहिले पहिलेको भन्दा वनको क्षेत्रफल धेरै कम भएको छ ।
२।यहाँ यदाकदा वन जोगाउने नाममा जनता मारिन्छ लखेटिन्छ र जनता जोगाउने नाममा वन विनास गरिन्छ नाड्डो पारिन्छ र यसरी गुट गुटहरुको महत्वकांक्षा पुरा गर्न जनता र वनजंगल दुवैको ऐतिहासिक एकतामा चरम शत्रुताको स्थिति पैदा गरिएको छ ।
३।यहाँ वन्य जन्तुहरु गैंडा आदिको संरक्षण गर्ने नाममा खटिएका सरकारी कर्मचारी र अधिकारीहरुद्वारानै तिनीहरुको शिकार गरिन्छ र बेचबिखन गरिन्छ । साथै सरकारी मेशिनरीलाई प्रयोग गरेर अनेकौं वनस्पतिहरु एवं रक्तचन्दन जस्ता वनस्पतिहरुको अवैध कारोबार गरि धन संचय गर्न लाज मानिदैन ।
४।यहाँ हिमालयहरुमा हिमरेखाहरु माथि सर्दै छन् र कतिपय हिमालहरुको स्वरुप परिवर्तन भएको छ साथै ग्लेसियरहरु पग्लदै गरेका छन् र हिमतालहरु कतिपय फुटिसकेका छन् भने कतिपय फुट्ने खतराको सुचिमा छन् । जसको नकारात्मक दुष्प्रभाव हिमालयका वासीहरु आदिको जिवन प्रणालीमा मात्रै होइन चाइना देखि हिन्दमहासागरसम्म परेको छ र हिमाली जैविक विविधता संकटोन्मुख भई रहेको छ लोपोन्मुख छ । साथै त्यहाँका वनस्पतिहरु तिव्र प्रतिकूलताबाट गुज्रदै छन् ।
५।जलवायु परिवर्तनकै कारणले धान मकै गहुँ र स्याउ जस्ता फलफूलको उत्पादनमा ह्रास हुँदै गएको छ र तिनीहरुले पहिलेको ऋतुचक्रहरुलाई बिस्रन थालेका छन् । साथ-साथै हिजोका थुप्रै पहाडीवस्तीहरु र त्यहाँका खोला खोल्सीहरुमा शुद्ध पानीका श्रोतहरु सुक्दै गरेका छन् कतिपय मानव वस्तीहरु पानीको अभावमा छट्पटाउँदै बसाइ सर्न बाध्य छन् र अर्को तिर पानीको धनी देश नेपालका गरिब जनताहरु २० रुपैया बोतल पानी मिनरल वाटर पिउन बाध्य पारिएका छन् ।
६।यहाँ सरकारी वनरक्षकहरुबाट संरक्षित वनका जानवरहरुको शिकार गरि मासुको भतेर लगाईन्छ र घाँस काट्ने गरिब गुरुवाहरुलाई ठाउँ कुठाँउ गोली ठोकेर ठहरै पारिन्छ ।
७।एकातिर यहाँका थुप्रै नदी नालाहरु खुला बजारतन्त्रको नङ्ग्राले अठ्याईएका छन् र तिनमा नेपालीहरुको नियन्त्रण र स्वामित्व गुमाई सकिएको छ । जसले हाम्रो भविष्य समेत जलिरहेको छ र आज पनि जलश्रोतकै अभाव र अव्यवस्थापनका कारणले हामी लोडसेडिड्डका कष्टकर कहरहरु भित्र छट्पटाइरहन बाध्य छौं उर्जा संकटका कहाली लाग्दा लामा-लामा बन्धनहरुबाट हामीहरु गुज्रन बाध्य छौं । अर्कोतिर नेपाली जनताको सहयोगको लागि भनेर नेपाललाई प्राप्त हुने सहयोग राशिको १२६० अरब भन्दा बढी रुपैया वर्षेनी सल्लाहकार सेवा उपकरण खरिद र तालिम एवं गोष्ठीका नाममा शाशक प्रशासक र अनुदानकर्ताहरुबाट नै झ्वाम पार्ने गरिदै आएको छ ।
८।तथा कथित द्रुतविकास र उत्पादनवृद्धिका कर्पोरेट विज्ञापनका चक्रव्युहमा परेर हाम्रा खेत खलिहानमा रासायनिक विषहरु खन्याएर हामी आफ्नै नागरिकहरुको खाद्य स्वास्थ्य र आयु माथि नाड्डो खेलवाड गरिरहेका छौं । र यसरी कार्पोरेट व्यवसायीहरुमा पारराष्ट्रिय पाजाहरुले अठ्याउँदा हामी प्रफुल्ल हुने गरेका छौं र त्यसको लागि हाम्रै भनिने सरकारी संयन्त्रले सहि छाप ठोक्दै भित्रयाउने गर्दै आएको छ ।
सारमा भनौं भने यस्तै यस्तै सयौं उदाहरणहरु यहाँ छरपष्टै भएका छन् र हामी नेपाली हाम्रो देश र हाम्रो वातावरण आदि पर्यावरण विनासको पर्यावरणीय आतंकवादको र जलवायु परिवर्तनको चर्को प्रहारबाट गुजि्ररहेको छ र जिवनका सबै आयामहरुमा जैविक र सामाजिक संकट बढ्दै गईरहेको छ ।
आज प्रत्येक नेपालीले प्रत्येक क्रान्तिकारीले र प्रत्येक जिवन र जगत प्रतिको सकारात्मक सोच राख्ने मानिसले यस प्रकृति-मानव केन्द्रित दिशा अनुसार आफ्नो गतिविधि विस्तार गर्नु आवश्यक छ । समय छदै बाटो पहिल्याउन नसक्ने र डुब्ने बेलामा पश्चाताप गरेर समयले माफ दिने छैन किनकी समयको निर्णय कठोर र निर्मम हुन्छ उसले कसैको हार गुहार सुन्दैन र दयाको पात्रमा लाचारीको भिक्षा हाल्दैन खण्ड ख
वातावरण र प्यूठानको विकास
यसै पेरिफेरिभित्रको एउटा सानो इकाईको रुपमा गठित हाम्रो प्यूठान जिल्लामा वातावरण सरोकार र यहाँको विकासको जहाँसम्म प्रश्न छ यो निकै व्यापक र गहन विषय हो । किन भने वातावरणले यहाँका जलवायु जमिन जंगल र जैविक विविधताको स्तर र त्यसबाट प्रभावित हुने सवै अन्तरसम्बन्धित पक्षहरुलाई अनि त्यसका चुनौतीहरुलाई आफैमा समेट्छ भने जिल्लाको विकास भन्ने कुराले यहाँको ऐतिहासिक रुपमा प्राप्त मानव निर्मित विकासको स्तर यहाँको जिवनस्तर जिवनशैली एवं वैचारिक राजनैतिक आर्थिक र सांस्कृतिक एवं मूल्यगत हिसाबले प्राप्त सम्पूर्ण मानव समाजसंग सम्बन्धित भएर विकासको स्तर र चुनौतीहरुलाई आफैमा समेट्दछ । अर्थात् प्राकृतिक वैज्ञानिक-प्राविधिक र सामाजिक सम्पदाको क्षेत्रमा प्राप्त सकारात्मक र नकारात्मक उपलब्धीहरु परिणीतिहरु र अब सामना गर्नुपर्ने चुनौतीहरुलाई यसले आफैमा समेट्छ ।
इतिहास विकासक्रममा राष्ट्रिय राज्यको उत्पत्ति र विकासको असमान प्रकृयाको क्रममा नेपाल राष्ट्रको अभ्युदय र यस भित्र राज्यका कार्यहरु सम्पादन गर्न सहज बनाउने हेतुले एउटा राजनैतिक प्रशासनिक इकाईको रुपमा राज्यद्वारा प्यूठानलाई विकास क्रमको एउटा कालखण्डमा एउटा जिल्लाका रुपमा यसलाई स्थापित गरिएको थियो र नेपालका ७५ जिल्ला मध्ये एउटा जिल्लाको रुपमा जो हाल मध्यपश्चिम तथा राप्ती अाचल भित्रको एउटा जिल्लाको रुपमा छ यसको पहिचान स्थापित भएको छ ।
यो प्यूठान जिल्लाको भू-बनोट अत्यन्तै सुन्दर छ । किनकी हरेक विशिष्ट घटना र प्रकृयाहरु आफ्नैपन र आफ्नै सुन्दरताले परिपूर्ण हुन्छन् । चाहे यहाँका भिर खोला र डाँडाहरु हुन् चाहे यहाँका वन जंगल र पखेराहरु होउन् चाहे यहाँका निर्मित बाटो घाटो पुल पुलेसा र उकाली ओरालीमा नागबेली झैं घुम्ति मारिरहेका गोरेटाहरु होऊन् सव सुन्दर छन् ।
तर यहाँको मानव जिवनमा अर्को एउटा नकारात्मक पाटो पनि देखिन्छ । यहाँका वातावरणीय जिवनमा पनि त्यस्तै बर्बादी र विनासलिला बढ्दै गरेको देखिन्छ । यहाँको बजारमा उपलब्ध हुने रासयनिक मल र विषादीयुक्त खाद्य पदार्थहरु अत्यन्तै महड्डो मूल्ययुक्त उपभोग्य वस्तुहरु यहाँका हस्पिटल र गाउँघरमा अत्यन्तै जिर्ण रोगहरुले तड्पिएका विरामीहरु र हरेक बस्तिहरुमा बेरोजगारीले कुण्ठाग्रस्त युवायुवतीहरु यहाँ आफैलाई विश्व पूंजिवादको सस्तो बजारमा र देशदेशान्तरमा सस्तैमा श्रम विक्री गर्न दौड लगाई रहेका देखिन्छन् र खरिद विक्री र चेकजाँचका केन्द्रहरुमा क्यूका क्यू भिड लगाई रहेका देखिन्छन् । यहाँ सस्तोमा छिट्टै पाउन र विक्री गर्न सकिने माल बनेका छन्-बेरोजगारहरु । अर्का थरि थुप्रै-थुप्रै युवाहरु विक्षिप्त छन् आक्रोशित छन् र कुण्ठाग्रस्त छन् । त्यसैले कुनै दल विशेषको पछाडि लागेर केही परिवर्तन हुन्छ कि भन्ठान्दै झन् झन् गुट फुट विभाजन विखण्डन प्राप्त गदेै्र छन् र यसरी मृग मरिचिकाको तिक्तता व्यहोरी रहेका छन् ।
अर्कोतिर यहाँका सुन्दर प्राकृतिक सम्पदाहरुको जिवन र समाजको पक्षमा राम्रो व्यवस्थापन छैन । जलश्रोतहरु जमिन ऐतिहासिक स्थल मनोरम दृश्यावलोकन क्षेत्रहरु एवं जडीबुटी र वन सम्पदाहरुको कुनै व्यवस्थापन छैन । यि सवैले जलवायु परिवर्तनको कठोर प्रहार व्यहोरी रहेका छन् । सवै खेर गइरहेका छन् र स्याहार सम्भार र सरोकार विहिन छन् । केही जान्ने बुझ्ने भनिएका नेताहरु कार्यकर्ताहरु र समाजसेवीहरु पनि जिल्ला देखि बहिरिएर आ-आफ्नै गुटगत अहंकार र सकिर्णता एवं नीजि विकासका सपनाहरुमा अल्झिरहेका छन् । यसले गर्दा जिल्लाको जनशक्ति सामाजिक सम्पदा र प्राकृतिक सम्पदा दुवैको कहालीलाग्दो स्थिति छ । विकास अवरुद्ध छ । विश्व पूंजिवादको कालो छायाँले प्यूठानी जिवनका सवै केन्द्रहरुलाई बहुआयामिक रुपले अठ्याईरहेको छ र डसि रहेको छ । पूंजिवादीकरण अमानवियकरण एकतर्फीपन र दिशा विहिनता यहाँका आम विषयहरु बन्दै गएका छन् । आज यो जिल्ला तर्क संगत निकासको लागि तड्पि रहेको छ- अनि नविनतम् श्रृजना चेष्टाहरुद्वारा अग्रगामी गति र रुपान्तरण चाहिरहेको छ । त्यसैले उपरोक्त चुनौतीहरुको सामना गर्न माथि बताईएका खण्ड क का विषयहरुसंग जोडिदै जिल्लाको विकास गर्न निम्न कार्यहरु गर्न जरुरी छ ।
१।जिल्लाको सक्षम र असक्षम दुवै जनशक्तिलाई वैदेशिक रोजगारमा जान रोक लगाउँदै जिल्लैमा वैकल्पिक रोजगारको व्यवस्था गर्नु पर्दछ । यस जिल्लालाई बेरोजगार निषेधित जिल्ला घोषणा गर्ने संकल्प साथ योजना स्थापना गर्नु पर्दछ ।
२।जिल्लाबाट बाहिर गएका सक्षम जनशक्तिले यस जिल्लाको विकासमा सरोकार राख्दै भौतिक वौद्धिक र सेवाका क्षेत्रमा कम्तिमा २ वा त्यो भन्दा वढि वर्षहरु सयम दिएर खट्नु पर्दछ र त्यसको लागि वातावरण बनाइनु पर्दछ ।
३।जिल्लाको सवै भागहरुलाई लागु पदार्थ निषेधित क्षेत्र घोषणा गर्दै स्वस्थ्य र सभ्य बन्ने मनोविज्ञान विस्तार गरिनु पर्दछ ।
४।जिल्लाका सवै वृक्षारोपण योग्य जमिन र पखेराहरुमा सामुदायिक वन उपभोक्ता समितहरुद्वारा आयमूलक बोटविरुवा र जडिबुटीहरु लगाउनु पर्दछ र त्यहाँ लाखौं जनशक्तिको परिचालन गर्नुपर्दछ र त्यसका लागि सर्वप्रथम विशेषज्ञहरुको टोली व्यवस्थापन गरिनु पर्दछ ।
५।जिल्लाका सवै कृषिक्षेत्रहरुमा जैविक खेती गरिनु पर्दछ र सवै खाले रसायनिक मल र विषहरु निषेधित क्षेत्र घोषणा गर्नु पर्दछ । यसका लागि नीजि तथा सहकारी संगठनहरुको संजाल विस्तार गरिनु पर्दछ ।
६।यहाँ स्वास्थ्य सेवाको क्षेत्रमा प्राकृतिक चिकित्सा आयुर्वेदिक चिकित्सा एवं वैकल्पिक चिकित्सालाई प्राथमिकतामा राखेर त्यस अनुसारको शिक्षा प्रशिक्षण र श्रम विभाजनको व्यवस्था गरिनु पर्दछ ।
७।यस जिल्लामा उपलब्ध जलश्रोतहरुलाई स-साना विद्युत गृहहरुमा रुपान्तरण गर्दै सौर्य उर्जा सुधारिएका चुल्होहरु आदिको प्रयोगद्वारा स्वस्थ्य र मितव्ययी उर्जा व्यवस्था गरिनु पर्दछ ।
८।यस जिल्लाका सवै सम्भव ठाउँहरुमा घरेलु उद्यमहरु विस्तार गर्न सवै सम्भव उपायहरु लागु गरिनु पर्दछ ।
९।यस जिल्लामा पर्यटन विकासको लागि यसका महत्वपूर्ण क्षेत्रहरुको सर्भे गरि बोटानिकल गार्डेन जंगल अध्ययन र भ्रमण सांस्कृतिक विविधताको दृश्यावालोकन र अध्ययन र् याफ्टिड्ड र प्राकृतिक उपचार पुरातात्विक क्षेत्रहरुको दृश्यावलोकन र तिनको संरक्षण केबुलकारको निर्माण जैविक खेतीबाट उपलब्ध खाद्यान्न फलफूल तथा वस्तुहरुद्वारा सेवा दिने रिसोर्ट र होटलहरु आदिको स्थापना साचालन र व्यवस्थापन गरिनु पर्दछ ।यसको लागि सर्वेक्षण गराएर उपयुक्त स्थानहरु निर्धारण गरिनु पर्दछ ।
१०।यि सवै कार्यहरुको लागि जिल्लाका जनसमुदायलाई प्राथमिकतामा राखेर अत्यन्तै कम शुल्कमा विद्यालयहरुको ट्रेनिड्ड सेन्टरहरुको संचार माध्यमहरुको र प्रशिक्षणको एवं व्यापक अनुसन्धान कार्यक्रमहरुको व्यवस्था गरिनु पर्दछ ।
११।उपरोक्त कार्यहरु गर्न गराउन जिल्लाको राजनीतिक आर्थिक र साँस्कृतिक समितिहरु जिल्लास्तरीय एरिया स्तरीय र ग्रामीण स्तरीय राजनैतिक समितिहरु विकास समितिहरु एवं साँस्कृतिक समितिहरु सिधै जनताहरुद्वारा निर्वाचन गरिनु पर्दछ । पैसाले खरिद विक्री गरिने र टिको लगाएर नेता बन्ने परमपरा तोडिनु पर्दछ ।
१२।यि सवै कार्य सम्पादन गर्ने मूल अवधारणाको रुपमा कुनै व्यक्ति विशेष दलविशेष जातविशेष नभएर जनता र वातावरण दुवैलाई केन्द्रमा राखेर सोच्ने विचार र योजना बनाउने संगठित हुने एवं गतिविधिहरु साचालन गर्ने दिशा अख्तियार गर्नु पर्दछ ।
१३।यसरी जिल्लाका सवै क्षेत्रका घरपरिवार र जनसमुदायहरुको आर्थिक साँस्कृतिक शैक्षिक स्तरलाई जन-पर्यावरण हितैषी सामाजिक व्यवस्था स्थापना गर्न सवै सम्भव उपायहरु अवलम्बन गरिनु पर्दछ । र यसको लागि जन-पर्यावरण भंक्षि खुला बजारतन्त्रको मत्स्य न्यायिक संजाल तोड्नु पर्दछ ।
१४।अवसर कार्यहरु र जिम्मेवारीका सवै क्षेत्रमा पुरुष र महिलाहरुलाई समान रुपले सहभागी बनाउँदै आर्थिक रुपले १ः२ को फरक सम्म मात्र पुग्ने वा रहने गरि चौतर्फी विकासका कार्यहरु सम्पादन गरिनु पर्दछ ।
१५।पूंजिको हकमा सबभन्दा महान् पूंजि हाम्रो वातावरण र मानविय सिप श्रम विवेक र त्याग हो । जो संगठित गर्दै गएमा उपलब्धी हुनेछ र उचित शिक्षा र व्यवस्थापनले यसलाई जन्माइने छ । २-४% ले करोडौं गरिबहरु जन्माउँदै र वातावरण विनास गर्दै जम्मा गर्ने अरबौं र खरबौंका संख्यामा मुद्राका थुप्रोहरु लगाउनु विकास नभएर विनास हुँदोरहेछ । जुन कुरा आजको विश्वमा उत्पन्न मत्स्य न्यायमा आधारित जन-पर्यावरण विनासी व्यवस्थाका विभत्स परिणतिहरुले छर्लङ्ग पारिसकेका छन् ।
१६।जन-पर्यावरण केन्द्रित विकास कोष प्यूठानको निर्वाचनद्वारा गठन गर्ने र सो विकास कोषमा निम्न १६ वटा श्रोतहरुबाट निम्नानुसार पुंजि जम्मा गर्ने ः
९ष्० श्रमदान सहायता श्रोत९ष्ह० व्यापारका श्रोत
९ष्ष्० नगद सहायता श्रोत९ह० प्रदुषण कर श्रोत
९ष्ष्ष्० समय सहयोग श्रोत९हष्० पर्यटन कर श्रोत
९ष्ख० अनिवार्य सेवा श्रोत९हष्ष्० बढि सम्पत्ति कर श्रोत
९ख० सरकारी सहयोग श्रोत९हष्ष्ष्० जमिन तथा वस्तु सहयोग श्रोत
९खष्० अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग श्रोत९हष्ख० विविध सांस्कृतिक गतिविधिद्वारा जुटाइने श्रोत
९खष्ष्० वौद्धिक तथा शैक्षिक सहयोग श्रोत९हख० दण्ड सजायबाट प्राप्त हुने श्रोत
९खष्ष्ष्० प्राविधि सहयोग श्रोत९हखष्० उत्पादन कर श्रोत
१७।शुद्ध हावा पानी र खाद्यपदार्थ एवं रोजगारको ग्यारेण्टी समेतको मानवाधिकारको सिद्धान्तहरुलाई लागु गर्ने आयोग बनाउने ।
१८।प्यूठानको ग्रामीण जिवनमा कर्पोरेट उत्पादकहरुबाट फैलाइदै गरेका रक्सी वियर खैनी चुरोट कोक फ्यान्टा निषेधित जिल्लाको रुपमा विकास गर्ने र कन समेतको चामल रसायनिक मल र किटनाशक औषधीको प्रयोग विहिन जैविक खेतीमा आधारित फल तरकारी अनाजका उत्पादन वितरण र उपयोगलाई प्राथमिकतामा राख्ने ।
१९।बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरुद्वारा फैलाईएका नेटवर्क बिजनेसहरु कोक फ्यान्टा र दारुपानीहरु एवं अन्य तमाम महंगा लागु औषध र नकली दवाई र उपचारका साथै प्लाष्टिक थैली र गलत तथा लालचमुखि वैचारिक साँस्कृतिक गतिविधिहरुलाई वहिष्कार निस्तेज र हतोत्साहित गर्ने ।
२०।जडिबुटी उद्यम विकासको लागि उपयुक्त स्थानहरु छनोट गरि जडिबुटीहरु लगाउन र त्यसबाट हर्वल औषधी एवं पौष्टिक आहारहरु ९ँययम क्गउषिषभलतक० तैयार गर्ने प्रयोगशालाहरु निर्माण गर्न विशौ हजार जनशक्ति परिचालन गर्ने ।
२१।विश्व पूंजिवादी शिविरका कर्पोरेट मालिकहरुका तिजोरी भर्न प्रयोग गरिने मेक्रो र माइक्रो लेवलका सवै उत्पादन शिक्षा व्यवसाय र गतिविधिहरुलाई जिल्लाका सवै क्षेत्रबाट हतोत्साही पार्दै जनपर्यावरण हितैषी सहकारी व्यापार र उत्पादनलाई प्राथमिकतामा राखेर दिगो विकस विस्तार गर्ने ।
२२।जिल्लाको सुरक्षा प्रशासन न्याय र राजनीतिलाई सुव्यवस्थित पारदर्शी र जनमुखी बनाउन जन-पर्यावरण केन्द्रित विशेष व्यवस्थापन समिति प्यूठानको निर्वाचनद्वारा गठन गर्ने ।
२३।जिल्लाको स्वास्थस्तरलाई उच्चता दिन एक्काईसौं शताब्दीको डिजिटल प्रणाली अनुसार बायो इनर्जी जाँच तथा ब्यालेन्स गर्ने प्राविधिक प्रणालीलाई र प्राकृतिक एवं आयुर्वेद चिकित्सा प्रणालीका केन्द्रहरु जिल्लाका उत्तर दक्षिण पूर्व पश्चिम र मध्यमा प्रारम्भमा ५ वटा स्वास्थ्य केन्द्रहरु स्थापना गर्ने । यसको लागि हजारौंको संख्यामा विशेषज्ञहरु र अन्य जनशक्ति तैयार गर्ने ।
यस जिल्लाको उत्तर-दक्षिण पूर्व पश्चिम र मध्यमा पर्ने सवै जंगलयुक्त पहाडहरुलाई जैविक विविधता वन र जलाधार संरक्षण क्षेत्रका रुपमा घोषणा गर्ने ।
हामीलाई विश्वास छ उपरोक्त तरिकाले कार्यहरु गर्दै जिल्लाको विकास निर्माण गर्न सर्वप्रथम सवै गाउँका र बाहिर गएका विकास प्रेमीहरुको सम्मेलनको आयोजना गरि सर्वप्रथम विचारहरुको गठन संगठनहरुको निर्माण र विशेषज्ञहरु समेतको कार्य विभाजन गर्न सकिने छ र तर्कसंगत विकासले आकार लिदै जानेछ ।
साईबाबाका कार्यकर्ता जस्ता त्यागी पहिलेका कम्युनिष्टहरु जस्ता साहसी माक्स्र एंगल्स र लेनिन जस्ता लगनशिल प्यूठानी जनता जस्ता कर्मयोगीहरुको साझा समिकरण भएमा यस जिल्लामा जन-पर्यावरण हितैषी व्यवस्था विकास गर्ने उद्देश्य सहितको विकास निर्माण विश्व पूंजिवादी व्यवस्था जस्तो अप्राशड्डिक व्यवस्थाको अड्ड भएर होईन सम्भव भएर जाने छ । यसरी जिवनको सुरक्षा स्वतन्त्रता समानता र यौनिक एवं लैड्डिक सन्तुलनको लागि गरिने सवै साझा प्रयत्नहरु सम्भव भएर जाने छन् र यिनले दिगो स्वरुप प्राप्त गर्ने छन् । बन्दुकको डरले दिएको सहयोग र गरेको कार्य भन्दा खुशीसाथ दिइएको र मन जितेर उठाइएको भौतिक तथा मनोवैज्ञानिक सहयोगले दिगो विकास सम्भव भएरै जानेछ । वर्तमान समय र परिस्थितिका परिणतिहरु र चुनौतीहरुलाई राम्रो गरि बुझाउन सक्ने शैक्षिक व्यवस्था गर्न सकेमा हजारौं जंघारहरु पार गर्ने त्यागी साहसी र बलिदानी नागरिकहरु फेरि पनि घुँडा सिधा गरेर उठ्ने छन् र जैव-सामाजिक इतिहासको महानतम् अभिमारा पुरा गर्दै अगाडि बढ्ने छन् । सवैलाई जानकारी होस् ।
प्रस्तुतकर्ता
डा। डी।बी। िसंह
जन्म स्थान प्यूठान लुड्ड-हाल बुटवल
अध्यक्ष- प्रकृति मानव केन्द्रित जनआन्दोलन नेपाल इकाई
०६७ आश्विन ४ गते बुटवल
3rd Aniversary Special -Bandev Gautam
सामुदायिक रेडियो प्यूठानको तेश्रो बार्षिक उत्सवको अवसरमा आयोजित काठमाण्डौं-बुटवल अभियान अन्तर्गत काठमाण्डौंमा असोज १ गते आयोजित प्यूठान जिल्लाको पर्यटन र समग्र विकास विषयक अन्तरकि्रया कार्यक्रममा प्रस्तुत कार्यपत्र
प्यूठान जिल्लाको समग्र विकास
- वामदेव गौतम
प्यूठान जिल्लाको समग्र विकासको उल्लेख गर्नुभन्दा पहिले विकासको अवधारणावारे संक्षिप्त रुपमै भए पनि चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ । यस चर्चाको प्रारम्भ जीविकोपार्जनका लागि सामाजिक रुपले आवश्यक उत्पादनका साधनमाथि जनताको सहज पहुँचको सुनिश्चितताबाट गर्नु उपयुक्त देखिन्छ । मानिस भएर वाँच्नका लागि प्रत्येक व्यक्तिका निम्ति उसको शरीरलाई आवश्यक पौष्टिक तत्व र सुस्कृतिक स्तरसहितको खाना शरीरको सुरक्षाको सुनिश्चितता र समाजको मान्यताअनुरुपको कपडा आफ्नो परिवार सहित रहनका लागि आवास शिक्षा स्वास्थ्य उपचार र मनोराजनको सुनिश्चितता हुनुपर्दछ । खेतवारी वनजंगल नदीनाला मूल पानी तथा जैविक विविधता मानिसलाई आवश्यक खाना प्राप्त गर्ने श्रोत हुन् र साधन पनि । शिक्षा प्राप्त गर्न स्कूल कलेज र विश्वविद्यालय आवश्यक पर्छन । स्वास्थोपचारका लागि अस्पताल स्वास्थ्य चौकी तथा औषधिको उपलब्धता हुनुपर्छ । मनोराजनका लागि नाचगान खेलकूद तथा अन्य कलात्मक प्रयोगको आवश्यकता पर्छ । खाना पकाउने भान्सा शुद्ध पिउने पानी उपयुक्त शौचालय अध्ययन गर्ने भेटघाट गर्ने वस्ने सुत्ने कोठाहरु र तिनमा वैज्ञानिक साधनहरु भएको घर नै आवास हो । लत्ताकपडा तथा अन्य आवश्यक वस्तु उत्पादनका लागि कारखाना उद्योगधन्दा र वन्दव्यापारको आवश्यकता पर्छ । मानिसले उत्पादन गरेको वस्तु विनिमयका लागि वजारको आवश्यकता पर्छ र त्यहाँसम्म जान आउनका लागि व्यवस्थित वाटो र यातायातका साधनहरुको आवश्यकता पर्छ । यिनीहरु नै सामाजिक रुपले आवश्यक उत्पादनका साधन हुन् । यी साधनमाथि जनताको सहज पहँुचको सुनिश्चितता नै समाजको सापेक्षित विकासको अवस्था हो ।
उत्पादनका साधन र श्रोतमाथि जनताको अधिकार भन्नाले तिनलाई आफ्नो आवश्यकता अनुरुप प्रयोग गर्ने न्यायोचित व्यवस्थापन हो । जनताको अधिकार भएको वस्तु उसको आफ्नो सम्पति मानिन्छ । यस किसिमको सम्पति एउटा प्रकृतिप्रदत्त हुन्छ र अर्को मानिसद्वारा निर्मित हुन्छ । यिनको संरक्षण र उपयोगको सुनिश्चितता मानिसको अधिकार हो । मानव समाज आज धेरै विकसित भएको छ र जटिल पनि वन्दै गएको छ । समाज वर्गमा विभाजित छ । विपरित स्वार्थ भएका मानिसहरुको आपसी सम्वन्धलाई व्यक्त गर्ने अवधारणा नै वर्ग हो । यसलाई व्यवस्थापन गर्न राज्यको उत्पति भएको हो । वर्ग स्वार्थको रक्षा गर्न राज्यसत्ताको विकास भएको हो । विज्ञान र प्रविधिको विकासले आज समाजको सम्बन्ध राष्ट्र हुँदै अन्तर्राष्ट्रमा विकासित भएको छ । मानिसको पहुँच पृथ्वीभन्दा पर अन्तरिक्ष ग्रह उपग्रह तारा मण्डल र ब्रम्हाण्डमा समेत वन्ने अवस्थातर्फ उन्मुख छ । आज मानिसको विकास भन्नाले यिनीहरुमाथि जनताको पहुँचको अधिकारलाई जनाउँछ । मानिस अन्तर्राष्ट्रिय भइसकेको छ । यसको अर्थ के हो भने आज संसारमा कुनै पनि देशमा जम्मा भएको धन सम्पति अमुक देशका नागरिकको मात्र अधिकारभित्र होइन सारा संसारभरिका देशका नागरिकको समान अधिकारभित्र पर्दछ । यो मानवजातिभित्रको सवभन्दा ठूलो संघर्षको विषय पनि हो । यो संघर्षबाट अन्तमा मानवजातिको सम्पतिमाथि मानव मात्रको अधिकार स्थापित हुनेछ ।
प्यूठान जिल्लाको अवस्थिति इतिहास र जनता
प्यूठान जिल्ला नेपालको मध्यपश्चिमको राप्ती अाचलमा अवस्थित छ । भौगोलिक हिसावले ८२ड्ढ३०ू देखि ८३ू पूर्वी देशान्तर र २७ड्ढ५५ू देखि २८ड्ढ२५ू उत्तरी अंक्षासको बीचमा यो जिल्ला फैलिएको छ । जातीय वसोवासको हिसावले हेर्दा अहिले यो वहुजातीय वहुभाषिक र वहुसंास्कृतिक अवस्थामा छ । भाषा र इतिहासका प्रकान्ड विद्वान वालकृष्ण पोखरेलका अनुसार यो मगर जातिको आदि थलो हो । यस अर्थमा यो मगरातको एउटा हिस्सा हो । २०१८ सालमा प्यूठान जिल्लाको एउटा हिस्सा सामेल गरी रोल्पा वन्यो । त्यसपछि प्यूठान पहिलेको तुलनामा सानो भयो । १८औं शताब्दीसम्म यो जिल्ला कर्णाली अन्तरगतका वाइसे राज्य समूहमा पर्दथ्यो । यहाँ ससाना भूरे टाकुरे राजाहरु थिए । भौगोलिक एकिकरणको सन्दर्भमा भएको गोरखाली राजाको आक्रमणपछि यो जिल्ला नेपाल राज्यमा समाहित भएको हो । अहिले प्यूठानको पूर्वमा अर्घाखाँची गुल्मी र वाग्लुङ जिल्लाहरु पर्दछन् भने पश्चिममा रोल्पा र दाङ देउखुरी पर्दछन् उत्तरमा रोल्पा र दक्षिणमा अर्घाखाँची तथा दाङ देउखुरी पर्दछन् । यसरी पाँच जिल्लाको सीमाना प्यूठान जिल्लासित जोडिएको छ । अहिले प्यूठानको क्षेत्रफल १३०९ वर्ग किमी रहेको छ । ०५८ को जनगणनाअनुसार प्यूठानको जनसंख्या २४७४०१ रहेको छ । यहाँ जाति भाषा समुदायको हिसावले मगर ३०।६५% वाहुन ११।५९% क्षेत्री २७।०६% वाँकी अन्य प्रतिशतमा दलित समुदाय सहितका आर्य तथा गुरुङ र मुस्लिमको वसोवास छ । सवै जाति भाषा र समुदायका वहुसंख्यक जनता श्रमिक वर्गमा पर्दछन् । यहाँका जनता मिहेनती र सृजनशील रहेका छन् । यो जिल्लाको सदरमुकाम झिम्रुक नदीको किनारमा ठडिएको मालारानी पहाडमा अवस्थित खलंगामा पर्छ । यहाँ वर्षमा तीन महिना मात्र खान पुग्ने १५% छ महिना मात्र खान पुग्ने २५% एक वर्षसम्म खान पुग्ने ४०% र एक वर्षभन्दा वढी समयसम्म खान पुग्ने २०% जनता छन् । आ।व। २०६४÷०६५ मा यहाँको खाद्यान्न आयात ८८४५ मेक्ट्रिक टन थियो । समग्र नेपालमा ३९।६% जनता गरिबीको रेखामुनि छन् भने प्यूठान जिल्लामा गरिवीको रेखामुनि ४७।२% रहेका छन् ।
प्यूठान जिल्लामा माडी र झिमु्रक नामका दुई मुख्य नदीहरु वग्दछन् । अनेकौ शाखानदी खोलानालाहरुले यिनको जलाधार वनाएका छन् । यिनै नदीहरुबाट झिम्रुक उपत्यका लगायतका उर्बर भूमिको निर्माण गरेका छन् । जैविक विविधताले युक्त खोलानाला पहाड खाँेच उपत्यका आदि यहाँ रहेका छन् । प्रसिद्ध तीर्थस्थल स्वर्गद्वारी पनि यसै जिल्लामा रहेको छ । ऐतिहासिक महत्वको किल्ला भित्रिकोट पनि यही पर्दछ । यहाँका जनताको मुख्य पेशा कृषि हो उल्लेख्य संख्यामा वैदेशिक रोजगारिमा पनि जनता गएका छन् । त्यस्तै सानो हिस्सा सरकारी जागिर र शिक्षण पेशामा पनि संंलग्न छ ।
२००७ सालको अपूर्ण क्रान्तिदेखि २०६२÷६३ को शान्तिपूर्ण जनक्रान्तिसम्म भएका सवै आन्दोलनहरुमा प्यूठानी जनताहरुले सकि्रयतापूर्वक भाग लिएका छन् । २००७ सालमा मुक्ति सेनाले खलंगा कब्जा गर्दा स्थानीय जनताले हार्दिकतापूर्वक साथ दिएका थिए । मुक्ति सेनाको सहयोगमा एउटा स्कूल पनि स्थापना गरिएको थियो । यहाँका किसान अगुवा वौद्धिक समुदाय र सचेत विद्यार्थी तथा राजनीतिक कार्यकर्ताले सामाजिक सुधारका जागरण र सामन्त जालि फटाहा विरोधी आन्दोलन पनि बेला बेलामा संचालन गरेका छन् ।
पूर्वाधार विकासका रुपमा पूर्वपश्चिम राजमार्गको भालुवाङदेखि प्यूठान सदरमुकाम खलंगासम्म मोटरवाटो पुगेको छ । यसका लागि प्यूठानी जनताले २००९ सालदेखि अनवरत श्रम सीप र संघर्ष संचालन गरेका छन् । यस मोटरवाटोसँग विभिन्न ठाउँलाई जोड्न धेरै ठाउँमा कच्ची मोटरवाटो पुर् याइएको छ । एउटा साना जलविद्युत योजनाका रुपमा झिमु्रक जलविद्युत आयोजना यहाँ संचालित छ । कतिपय िसंचाई योजना पनि संचालित छन् । अहिले ५ ओटा क्याम्पस १३ उच्च मा।वि। र ३६ मा।वि। ३९ नि।मा।वि। २५४ प्रा।वि। र ३२० वाल विकास केन्द्रहरु पनि संचालित छन् । यी संस्थाहरुमा हजारौ छात्र छात्राहरुले अध्ययन गर्दछन् । अहिले जिल्लाकै बौद्धिक व्यक्तित्वहरु यी शिक्षण संस्थाहरुमा अध्यापनरत छन् ।
देशका अरु भागमा जस्तै प्यूठानी जनता पनि मान्छेद्वारा मान्छेमाथि गरिने अनेक रुपका शोषणबाट पि_िल्सएका छन् । मुख्य रुपमा यहाँका जनता सामन्ती शोषणमा पि_िल्सन अहिले पनि वाध्य छन् । महिलामाथि पितृसत्तात्मक शोषण कायमै छ । जातिपाति उँचनीचको भेदभाव र छुवाछुतको अमानवीय शोषणमा उल्लेख्य जनसमुदाय परेका छन् । त्यसपछि व्यापारी साहु र वंैकहरुले जनतामाथि शोषण थोपरेका छन् ।
प्यूठानी जनता कुनै न कुनै रुपमा आर्थिक कि्रयाकलापमा संलग्न छन् । यहाँको यथार्थ तथ्यांकको अभावमा प्रतिव्यक्ति आय अनुमान गर्न गाह्रो छ । तर कृषि व्यापार वैदेशिक रोजगारी र जागिर नै यहाँका जनताको आयश्रोतका आधार हुन् । यहाँका धेरै जनता गरिवीको रेखामुनि वाँच्न बाध्य छन् । तर प्राकृतिक श्रोत साधनका हिसावले प्यूठान गरीव छैन । यहाँको जैविक विविधता जल सम्पदा विभिन्न खानीहरु पर्यटन मानव संसाधन उर्वरा भूमिलाई जनताको समृद्धिका निम्ति यॊजनाबद्ध रुपमा विकास र उपयोग गर्न सक्ने हो भने चाँडै नै प्यूठान धनी समृद्ध र सुसस्कृत वन्न सक्छ ।
वाटोघाटो स्कूल कलेज अस्पताल आदि वनेपछि विकाश भएको मानिन्छ । प्रतिव्यक्ति आन्दानी वढ्यो भने पनि विकाश भएको मानिन्छ । तर यिनको प्रतिफल जनताका निम्ति छैन र मुठ्ठिभरका केही व्यक्तिका निम्ति मात्र छ भने जनताको विकाश हुँदैन । त्यसो भएर हरेक विषयको बृद्धिलाई मात्र विकाश मान्ने मापदण्डलाई उचित मान्न सकिन्न ।
प्यूठानको समग्र विकाससम्बन्धी अवधारणा
प्यूठानको समग्र विकासको आशय यहाँ वसोवास गर्ने सबै जाति सवै भाषा सबै संस्कृतिका जनताको सापेक्षित र सर्वांगिण विकास नै हो । यसलाई दुई भागमा बाँड्नु पर्दछ । एउटा दीर्घकालीन र अर्को अल्पकालीन । दीर्घकालीन भन्नाले हामीले शुरु गर्ने कामको अनिवार्य परिणतिका रुपमा प्राप्त हुने अवस्था हो । त्यो आजका निम्ति तात्कालिक लक्ष्य अर्थात उद्देश्य हो । तात्कालिक काम भन्नाले जनताका ज्वलन्त समस्या समाधानका लागि तत्काल गर्नुपर्ने प्रयत्नहरु हुन् । तात्कालिक लक्ष्य प्राप्त भएपछि प्यूठानी जनताका आधारभूत समस्या समाधान हुनेछन् । त्यसपछि पनि जीवनस्तर उन्नत गर्ने अनेकन कामहरु गरिरहनु पर्नेछ । कतिपय समस्या संघात्मक व्यवस्था कार्यान्वयन भएपछि समाधान हुनेछन् कतिपय समस्या कृषि क्रान्ति कार्यान्वयन गर्दा समाधान हुनेछन् र अन्य समस्या कृषि औद्योगिकरणबाट समाधान हुनेछन् ।
प्यूठान अत्यन्त पिछडिएको उत्पादन पद्धति भएको जिल्ला हो । यहाँबाट ज्यादै सानो मात्रामा जडिबुटी मात्र अत्यन्त सस्तो मूल्यमा भारत निर्यात हुन्छ । अरु कुनै पनि वस्तु निर्यातमुखी छैनन् । मानव संसाधनका रुपमा ठूलो मात्रामा भारत र अन्य मुलुकतिर श्रमशक्ति प्रवाहित हुन्छ । ज्यादै पिछडिएको उत्पादन पद्धतिका कारण जनताको सचेतनता पनि कमजोर देखिन्छ । यो उत्पादन पद्धतिलाई अर्धसामन्ती नामाकरण गरिएको छ । अर्धसामन्ती उत्पादन पद्धतिबाट मुलुकलाई निकास दिन सामन्तवादलाई सबैतिरबाट प्रहार गर्नु जरुरी छ । सामन्तवादका ठाउँमा नयाँ किसिमको पूँजीवादलाई नै स्थापित गर्नुपर्छ । त्यो समाजवादउन्मुख हुनु जरुरी छ । त्यस्तो समाजवाद लोकतन्त्र सहितको मात्र हुन सक्नेछ । त्यस्तो समाजवादको मोडेल र परिभाषा अहिलेसम्म अगाडि आएको छैन । तर आजको अवस्थामा समाजवादभित्र नीजि-सामुहिक सहकारी र सार्वजनिक गरी तीन प्रकारका अर्थतन्त्र प्रतिस्पर्धात्मक रुपमा अस्तित्वमा रहनेछन् । सामन्तवादलाई उन्मूलन गर्ने सबभन्दा प्रभावकारी उपाय भनेको क्रान्तिकारी भूमिसुधार नै हो । यसका साथै जातिपाति उचनीचको भेदभावपूर्ण अवस्थाबाट जनतालाई मुक्त गर्नु पनि सामन्तवादको अन्त्य हुनु हो । यी कामहरुका साथै वैदेशिक हस्तक्षेपबाट मुक्त राष्ट्रिय स्वतन्त्रता अखण्डता र सार्वभौमसत्ताको रक्षाबाट आन्तरिक रुपमा जनताले प्राप्त गरेका सम्पूर्ण अधिकारहरुको सुनिश्चितता हुनेछ । तर यी सबै काम प्यूठान जिल्लामा मात्र सम्पन्न हुन सक्दैनन् । िसंगो देशको परिवर्तन र विकासको अभिन्न अंगका रुपमा यो जिल्लामा पनि परिवर्तन र विकास सम्भव हुने हो ।
सर्वप्रथम कृषि क्रान्तिका लागि क्रान्तिकारी भूमिसुधार लागू गरी ग्रामीण क्षेत्रका गरिव भूमिहीन र उत्पादक किसानहरुको कृषि भूमिमा पहँुच स्थापित गर्नु पर्दछ । निर्वाहमुखी कृषि उत्पादनका ठाउँमा व्यवसायिक कृषि प्रणाली लागू गर्नुपर्दछ । सम्पूर्ण कृषि योग्य भूमिमा आवश्यक िसंचाइको व्यवस्था गर्नुपर्दछ । जैविक विविधतामा आधारित कृषि उत्पादनमा जोड दिनुपर्दछ । आधारभूत शिक्षा र स्वास्थ्य उपचार राज्यद्वारा निःशुल्क उपलब्ध गराउनु पर्दछ । राज्यद्वारा खाद्य सम्प्रभुताको सुनिश्चितता गरिनुपर्दछ । पूरै जिल्लामा उद्योगको विकास गरिनु पर्दछ । गरिवी उन्मूलन गर्ने र वेरोजगारी अन्त्य गर्ने कार्यक्रम लागू गर्नुपर्दछ । रोजगारी उपलब्ध नहुँदासम्म राज्यद्वारा वेरोजगार भत्ता उपलब्ध गराइनु पर्दछ । योग्यता वमोजिमको काम र काम अनुसारको पारिश्रमिकको व्यवस्था गरिनु पर्दछ ।
तात्कालिक र
र ज्वलन्त कामहरु
१ भालुवाङ्देखि सदरमुकामसम्म लोकमार्ग विस्तार गर्नुका साथै सदरमुकामलाई मध्यपहाडी लोकमार्गसँग जोड्ने अर्को मोटरवाटो निर्माण गर्नुपर्दछ । साथै सम्पूर्ण उत्पादन क्षेत्रसम्म लोकमार्गलाई जोड्ने कृषि सडक विस्तार गर्नुपर्दछ । वायो खोला अरुङ खोला जुम्रीखोला लुङ खोला कोरिडोर निर्माण गर्नुपर्दछ । चकचकेदेखि माडी खोलाका दुवै किनारामा मोटरवाटो निर्माण गर्नुका साथै चेर्नेटादेखि तिग्रा हुँदै झिमु्रक खोला कोरिडोरलाई राप्ती हुँदै वांगेसालसम्म जोड्नु पर्दछ । िभंग्रीदेखि स्वर्गद्वारीसम्मको मोटरवाटोलाई जतिसक्दो छिटो स्तरोन्नति र पक्की गर्नुपर्दछ । प्यूठान सदरमुकामदेखि छिमेकी जिल्लाका सदरमुकामहरुसम्म मोटर वाटोको आधुनिक पहँुच स्थापित गर्न जिल्लाको आफ्नो सीमानासम्मका मोटरवाटोलाई स्तरोन्नति र कालोपत्रे गरी व्यवस्थित गर्नुपर्दछ । यसो गर्न सकियो भने सम्पूर्ण उत्पादन क्षेत्रसँग सिधै वजारको सम्वन्ध कायम गर्त सक्भव हुनेछ ।
२ सम्पूर्ण कृषियोग्य भूमिमा िसंचाई कार्यक्रम लागू गर्नका लागि झिम्रुक उपत्यकाको व्यवस्थित िसंचाई योजनाका साथै माडीखोलाको िभंग्रीनेर वाँध हाली विजुली उत्पादन गर्ने र माडिखोलाका दुवै किनारका कृषियोग्य जमिनमा कृषि विकासका लागि िसंचाई सुविधा उपलब्ध गराउनुपर्दछ ।
३ जिल्लाका जोखिमपूर्ण सम्पूर्ण वस्तिलाई लोकमार्गसित जोडेर विकास गरिने आधुनिक वस्तीहरुमा स्थानान्तरण गरिनुपर्दछ । यसरी वस्ती विकास गर्दा खेतीयोग्य उर्वर भूमिलाई वस्तीका लागि प्रयोग गर्नुहुदैन ।
४ जनतालाई पायक पर्ने ठाउँमा स्कूल कलेज र अस्पताल निर्माण गरिनुपर्दछ । सम्पूर्ण वस्तीमा शुद्ध पिउने पानीको सुनिश्चितता गरिनुपर्दछ ।
५ उत्पादनको केन्द्रमा पर्ने गरी आधुनिक हाट वजार विकसित गर्नुपर्दछ । हाट वजारमा शीत भण्डार निर्माण गरी कृषि उत्पादनको संरक्षण गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्दछ ।
६ ऐरावतभन्दा उत्तरको माडी खोलामा उच्च वाँधबाट विजुली उत्पादन गर्ने र माडीखोला जलमार्ग संचालन गर्ने योजना वनाउनुपर्छ । यसरी जम्मा भएको पानी व्यवसायिक उत्पादनका लागि पनि प्रयोग गर्नुपर्दछ । जलविद्युत कार्यक्रमबाट प्राप्त हुने रोयल्टी र स्थानीय अग्राधिकार वापत प्राप्त हुने रकम जिल्लाको अन्य विकासमा लगानी गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ ।
खानी उत्खनन्
१ जिल्लाका विभिन्न ठाउँमा रहेका फलाम खानी तामाखानी सिसा खानी र सुन खानीको खोज अनुसन्धान गर्नुपर्छ । आर्थिक रुपले फाइदाजनक देखिएमा उत्खनन् गरी व्यवसायिक रुपमा प्रयोग गर्नुपर्दछ । अग्राधिकार वापत प्राप्त हुने रकम स्थानीय विकास कार्यमा लगानी गर्नुपर्छ ।
२ खानी उत्खनन् गरी रोजगारी अभिबृद्धिका लागि गरी कारखानाहरुको स्थापना गर्नुपर्छ ।
पर्यटन विकास
१ स्वर्गद्वारी धार्मिक तथा पर्यटन स्थलका रुपमा अहिले पनि रहेको छ । त्यसलाई आधुनिकीकरण गर्ने र त्यहाँका पुरातात्विक ऐतिहासिक महत्वका स्थान तथा देवालयहरुको संरक्षण गर्ने काम गर्नुपर्दछ । स्वर्गद्वारीमा वेद अध्ययनशाला योग आश्रम आयुर्वेदको आधुनिक अध्ययन र चिकित्सालय स्थापना गर्ने तथा सुविधासम्पन्न जेष्ठ नागरिक आश्रम स्थापना गर्ने काम गर्नुपर्छ । गौशाला यहाँको विशेषता हो । यसलाई आधुनिक र वैज्ञानिक ढंगले व्यवस्थित गर्नुका साथै गोवरबाट प्रांगारिक मल गौमुत्रबाट आयुर्वेदिक औषधी र प्राकृतिक मलको निर्माण गर्ने काम गर्नुपर्छ । दुधबाट विभिन्न खाद्य सामग्री उत्पादन गर्ने गरी यसलाई व्यवस्थित गर्नुपर्दछ । यो क्षेत्रलाई लाखौ स्वदेशी र विदेशी पर्यटकहरुका लागि हप्तौ वसेर खुसी र शान्त जीवन विताउने थलोको रुपमा विकास गर्ने गुरुयोजना वनाउन योजनाकार इन्जिनियर अर्थशास्त्रीसहितको एक कार्यदल वनाउनु पर्दछ । त्यसरी कार्यदलले दिएको प्रतिवेदन अनुसार सात वर्ष भित्रमै स्वर्गद्वारी वृहत्तर परियोजना कार्यान्वयन गरिसक्नुपर्छ ।
२ ऐतिहासिक महत्वको स्थल हो भित्रिकोट । भित्रिकोट वाइसे राज्य समूहभित्रको एउटा राज्यको किल्ला हो । त्यो किल्ला ठूलठूला ढुंगाहरुलाई जम्मा गरेर वनाइएको थियो । त्यसको खोज अनुसन्धान गर्न जरुरी छ । त्यसका लागि इन्जिनियरहरुको एउटा कार्यदल निर्माण गरी प्रतिवेदन तयार गर्ने जिम्मा दिनुपर्छ । त्यसलाई पुनः निर्माण र संरक्षण गरी आधुनिक पर्यटनस्थलका रुपमा विकास गर्नुपर्छ ।
३ भित्रिकोट राज्यद्वारा संचालित डल्लेमा आयोजना गरिने तिहार मेला एउटा ऐतिहासिक संस्कृतिको द्योतक हो । यो मेला अद्यावधि तिहारमा लगाइन्छ । यहाँको मुख्य विशेषता सरायँे तरवार खेल हो । यो तिहार मेलालाई आधुनिकीकरण गर्नुका साथै परम्परागत संस्कृतिलाई संरक्षण पनि गर्नुपर्दछ । यो मेलालाई हेर्न देशैभरिबाट पर्यटक आउने स्थितिको सिर्जना गर्नुपर्छ ।
झिमु्रक उपत्यका विकास कार्यक्रम
प्यूठान जिल्लाको केन्द्र भागमा रहेको सदरमुकामसहितको झिम्रुक उपत्यका झिमु्रक नदीले निर्माण गरेको अत्यन्त उर्वरा भूमि हो । हाल यो उपत्यकामा दांखाक्वाडी खैरा खलंगा धर्मावती विजुवार र विजयनगर आदि गाविसहरु पर्दछन् । यो उपत्यकालाई कृषि उत्पादन वस्ती विकास वजार कृषि उद्योग आदिसहितको आधुनिक नगरपालिकाका रुपमा विकास गर्नुपर्छ । पूर्वाधार विकासका रुपमा चक्रपथ निर्माणको काम तुरुन्त थालिहाल्नु पर्छ । यस उपत्यकाका आसपासका जोखिमपूर्ण वस्तीहरुलाई यसै उपत्यकाका रुखो जमिनमा स्थानान्तरण गरी वस्ती विकास गर्नुपर्छ । झिमु्रक उपत्यका विकासको गुरुयोजना तयार गर्न विज्ञहरुको एउटा कार्यदल निर्माण गरी तुरुन्त काम थालिहाल्नु पर्छ ।
वन विकास कार्यक्रम
निरन्तर वन विनाश भइरहेको वर्तमान सन्दर्भमा सामुदायिक वन उपभोक्ता महासंघ अन्तरगत व्यापक रुपमा वन विकास कार्यक्रम लागू गर्नुपर्दछ । यसो गर्दा कतिपय क्षेत्रमा कृषि उत्पादनका रुपमा पनि वनलाई प्रयोग गर्नुपर्दछ । उच्च पहाडी क्षेत्रमा सुन्तला खेती विस्तार गर्न सकिन्छ । त्यसैगरी हावापानी र भौगोलिक अवस्थालाई हेरी कुनै पनि कृषिजन्य उत्पादनको सन्दर्भमा पनि यसलाई प्रयोग गर्नुपर्छ । यसबाट वातावरण परिवर्तनबाट पर्ने नकारात्मक प्रभावलाई न्यूनीकरण गर्न सहयोग पुग्नेछ ।
यी सबै कामहरु गर्नका निम्ति जनमतका हिसाबले अग्रणी हैसियतमा रहेका जिल्लामा कि्रयाशील समस्त वामपन्थी शक्तिहरु विकास निर्माणका काममा आ आफ्ना सैद्धान्तिक - बैचारिक मतान्तरका बावजुद एकतावद्ध चएर साझा सहमतिका साथ अगाडि वढ्नु आवश्यक छ । त्यसो भयो भने मात्र अरु राजनीतिक शक्ति र नागरिक समाज समेत विकास निर्माणका काममा हातेमालो गर्न सहभागी हुनेछन् । अनि मात्रै प्यूठानी जनताका आवश्यकता र आकांक्षाहरु पूरा हुन सक्नेछन् र प्यूठानको समग्र विकासको ढोका पनि खुल्नेछ ।
प्यूठान जिल्लाको समग्र विकास
- वामदेव गौतम
प्यूठान जिल्लाको समग्र विकासको उल्लेख गर्नुभन्दा पहिले विकासको अवधारणावारे संक्षिप्त रुपमै भए पनि चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ । यस चर्चाको प्रारम्भ जीविकोपार्जनका लागि सामाजिक रुपले आवश्यक उत्पादनका साधनमाथि जनताको सहज पहुँचको सुनिश्चितताबाट गर्नु उपयुक्त देखिन्छ । मानिस भएर वाँच्नका लागि प्रत्येक व्यक्तिका निम्ति उसको शरीरलाई आवश्यक पौष्टिक तत्व र सुस्कृतिक स्तरसहितको खाना शरीरको सुरक्षाको सुनिश्चितता र समाजको मान्यताअनुरुपको कपडा आफ्नो परिवार सहित रहनका लागि आवास शिक्षा स्वास्थ्य उपचार र मनोराजनको सुनिश्चितता हुनुपर्दछ । खेतवारी वनजंगल नदीनाला मूल पानी तथा जैविक विविधता मानिसलाई आवश्यक खाना प्राप्त गर्ने श्रोत हुन् र साधन पनि । शिक्षा प्राप्त गर्न स्कूल कलेज र विश्वविद्यालय आवश्यक पर्छन । स्वास्थोपचारका लागि अस्पताल स्वास्थ्य चौकी तथा औषधिको उपलब्धता हुनुपर्छ । मनोराजनका लागि नाचगान खेलकूद तथा अन्य कलात्मक प्रयोगको आवश्यकता पर्छ । खाना पकाउने भान्सा शुद्ध पिउने पानी उपयुक्त शौचालय अध्ययन गर्ने भेटघाट गर्ने वस्ने सुत्ने कोठाहरु र तिनमा वैज्ञानिक साधनहरु भएको घर नै आवास हो । लत्ताकपडा तथा अन्य आवश्यक वस्तु उत्पादनका लागि कारखाना उद्योगधन्दा र वन्दव्यापारको आवश्यकता पर्छ । मानिसले उत्पादन गरेको वस्तु विनिमयका लागि वजारको आवश्यकता पर्छ र त्यहाँसम्म जान आउनका लागि व्यवस्थित वाटो र यातायातका साधनहरुको आवश्यकता पर्छ । यिनीहरु नै सामाजिक रुपले आवश्यक उत्पादनका साधन हुन् । यी साधनमाथि जनताको सहज पहँुचको सुनिश्चितता नै समाजको सापेक्षित विकासको अवस्था हो ।
उत्पादनका साधन र श्रोतमाथि जनताको अधिकार भन्नाले तिनलाई आफ्नो आवश्यकता अनुरुप प्रयोग गर्ने न्यायोचित व्यवस्थापन हो । जनताको अधिकार भएको वस्तु उसको आफ्नो सम्पति मानिन्छ । यस किसिमको सम्पति एउटा प्रकृतिप्रदत्त हुन्छ र अर्को मानिसद्वारा निर्मित हुन्छ । यिनको संरक्षण र उपयोगको सुनिश्चितता मानिसको अधिकार हो । मानव समाज आज धेरै विकसित भएको छ र जटिल पनि वन्दै गएको छ । समाज वर्गमा विभाजित छ । विपरित स्वार्थ भएका मानिसहरुको आपसी सम्वन्धलाई व्यक्त गर्ने अवधारणा नै वर्ग हो । यसलाई व्यवस्थापन गर्न राज्यको उत्पति भएको हो । वर्ग स्वार्थको रक्षा गर्न राज्यसत्ताको विकास भएको हो । विज्ञान र प्रविधिको विकासले आज समाजको सम्बन्ध राष्ट्र हुँदै अन्तर्राष्ट्रमा विकासित भएको छ । मानिसको पहुँच पृथ्वीभन्दा पर अन्तरिक्ष ग्रह उपग्रह तारा मण्डल र ब्रम्हाण्डमा समेत वन्ने अवस्थातर्फ उन्मुख छ । आज मानिसको विकास भन्नाले यिनीहरुमाथि जनताको पहुँचको अधिकारलाई जनाउँछ । मानिस अन्तर्राष्ट्रिय भइसकेको छ । यसको अर्थ के हो भने आज संसारमा कुनै पनि देशमा जम्मा भएको धन सम्पति अमुक देशका नागरिकको मात्र अधिकारभित्र होइन सारा संसारभरिका देशका नागरिकको समान अधिकारभित्र पर्दछ । यो मानवजातिभित्रको सवभन्दा ठूलो संघर्षको विषय पनि हो । यो संघर्षबाट अन्तमा मानवजातिको सम्पतिमाथि मानव मात्रको अधिकार स्थापित हुनेछ ।
प्यूठान जिल्लाको अवस्थिति इतिहास र जनता
प्यूठान जिल्ला नेपालको मध्यपश्चिमको राप्ती अाचलमा अवस्थित छ । भौगोलिक हिसावले ८२ड्ढ३०ू देखि ८३ू पूर्वी देशान्तर र २७ड्ढ५५ू देखि २८ड्ढ२५ू उत्तरी अंक्षासको बीचमा यो जिल्ला फैलिएको छ । जातीय वसोवासको हिसावले हेर्दा अहिले यो वहुजातीय वहुभाषिक र वहुसंास्कृतिक अवस्थामा छ । भाषा र इतिहासका प्रकान्ड विद्वान वालकृष्ण पोखरेलका अनुसार यो मगर जातिको आदि थलो हो । यस अर्थमा यो मगरातको एउटा हिस्सा हो । २०१८ सालमा प्यूठान जिल्लाको एउटा हिस्सा सामेल गरी रोल्पा वन्यो । त्यसपछि प्यूठान पहिलेको तुलनामा सानो भयो । १८औं शताब्दीसम्म यो जिल्ला कर्णाली अन्तरगतका वाइसे राज्य समूहमा पर्दथ्यो । यहाँ ससाना भूरे टाकुरे राजाहरु थिए । भौगोलिक एकिकरणको सन्दर्भमा भएको गोरखाली राजाको आक्रमणपछि यो जिल्ला नेपाल राज्यमा समाहित भएको हो । अहिले प्यूठानको पूर्वमा अर्घाखाँची गुल्मी र वाग्लुङ जिल्लाहरु पर्दछन् भने पश्चिममा रोल्पा र दाङ देउखुरी पर्दछन् उत्तरमा रोल्पा र दक्षिणमा अर्घाखाँची तथा दाङ देउखुरी पर्दछन् । यसरी पाँच जिल्लाको सीमाना प्यूठान जिल्लासित जोडिएको छ । अहिले प्यूठानको क्षेत्रफल १३०९ वर्ग किमी रहेको छ । ०५८ को जनगणनाअनुसार प्यूठानको जनसंख्या २४७४०१ रहेको छ । यहाँ जाति भाषा समुदायको हिसावले मगर ३०।६५% वाहुन ११।५९% क्षेत्री २७।०६% वाँकी अन्य प्रतिशतमा दलित समुदाय सहितका आर्य तथा गुरुङ र मुस्लिमको वसोवास छ । सवै जाति भाषा र समुदायका वहुसंख्यक जनता श्रमिक वर्गमा पर्दछन् । यहाँका जनता मिहेनती र सृजनशील रहेका छन् । यो जिल्लाको सदरमुकाम झिम्रुक नदीको किनारमा ठडिएको मालारानी पहाडमा अवस्थित खलंगामा पर्छ । यहाँ वर्षमा तीन महिना मात्र खान पुग्ने १५% छ महिना मात्र खान पुग्ने २५% एक वर्षसम्म खान पुग्ने ४०% र एक वर्षभन्दा वढी समयसम्म खान पुग्ने २०% जनता छन् । आ।व। २०६४÷०६५ मा यहाँको खाद्यान्न आयात ८८४५ मेक्ट्रिक टन थियो । समग्र नेपालमा ३९।६% जनता गरिबीको रेखामुनि छन् भने प्यूठान जिल्लामा गरिवीको रेखामुनि ४७।२% रहेका छन् ।
प्यूठान जिल्लामा माडी र झिमु्रक नामका दुई मुख्य नदीहरु वग्दछन् । अनेकौ शाखानदी खोलानालाहरुले यिनको जलाधार वनाएका छन् । यिनै नदीहरुबाट झिम्रुक उपत्यका लगायतका उर्बर भूमिको निर्माण गरेका छन् । जैविक विविधताले युक्त खोलानाला पहाड खाँेच उपत्यका आदि यहाँ रहेका छन् । प्रसिद्ध तीर्थस्थल स्वर्गद्वारी पनि यसै जिल्लामा रहेको छ । ऐतिहासिक महत्वको किल्ला भित्रिकोट पनि यही पर्दछ । यहाँका जनताको मुख्य पेशा कृषि हो उल्लेख्य संख्यामा वैदेशिक रोजगारिमा पनि जनता गएका छन् । त्यस्तै सानो हिस्सा सरकारी जागिर र शिक्षण पेशामा पनि संंलग्न छ ।
२००७ सालको अपूर्ण क्रान्तिदेखि २०६२÷६३ को शान्तिपूर्ण जनक्रान्तिसम्म भएका सवै आन्दोलनहरुमा प्यूठानी जनताहरुले सकि्रयतापूर्वक भाग लिएका छन् । २००७ सालमा मुक्ति सेनाले खलंगा कब्जा गर्दा स्थानीय जनताले हार्दिकतापूर्वक साथ दिएका थिए । मुक्ति सेनाको सहयोगमा एउटा स्कूल पनि स्थापना गरिएको थियो । यहाँका किसान अगुवा वौद्धिक समुदाय र सचेत विद्यार्थी तथा राजनीतिक कार्यकर्ताले सामाजिक सुधारका जागरण र सामन्त जालि फटाहा विरोधी आन्दोलन पनि बेला बेलामा संचालन गरेका छन् ।
पूर्वाधार विकासका रुपमा पूर्वपश्चिम राजमार्गको भालुवाङदेखि प्यूठान सदरमुकाम खलंगासम्म मोटरवाटो पुगेको छ । यसका लागि प्यूठानी जनताले २००९ सालदेखि अनवरत श्रम सीप र संघर्ष संचालन गरेका छन् । यस मोटरवाटोसँग विभिन्न ठाउँलाई जोड्न धेरै ठाउँमा कच्ची मोटरवाटो पुर् याइएको छ । एउटा साना जलविद्युत योजनाका रुपमा झिमु्रक जलविद्युत आयोजना यहाँ संचालित छ । कतिपय िसंचाई योजना पनि संचालित छन् । अहिले ५ ओटा क्याम्पस १३ उच्च मा।वि। र ३६ मा।वि। ३९ नि।मा।वि। २५४ प्रा।वि। र ३२० वाल विकास केन्द्रहरु पनि संचालित छन् । यी संस्थाहरुमा हजारौ छात्र छात्राहरुले अध्ययन गर्दछन् । अहिले जिल्लाकै बौद्धिक व्यक्तित्वहरु यी शिक्षण संस्थाहरुमा अध्यापनरत छन् ।
देशका अरु भागमा जस्तै प्यूठानी जनता पनि मान्छेद्वारा मान्छेमाथि गरिने अनेक रुपका शोषणबाट पि_िल्सएका छन् । मुख्य रुपमा यहाँका जनता सामन्ती शोषणमा पि_िल्सन अहिले पनि वाध्य छन् । महिलामाथि पितृसत्तात्मक शोषण कायमै छ । जातिपाति उँचनीचको भेदभाव र छुवाछुतको अमानवीय शोषणमा उल्लेख्य जनसमुदाय परेका छन् । त्यसपछि व्यापारी साहु र वंैकहरुले जनतामाथि शोषण थोपरेका छन् ।
प्यूठानी जनता कुनै न कुनै रुपमा आर्थिक कि्रयाकलापमा संलग्न छन् । यहाँको यथार्थ तथ्यांकको अभावमा प्रतिव्यक्ति आय अनुमान गर्न गाह्रो छ । तर कृषि व्यापार वैदेशिक रोजगारी र जागिर नै यहाँका जनताको आयश्रोतका आधार हुन् । यहाँका धेरै जनता गरिवीको रेखामुनि वाँच्न बाध्य छन् । तर प्राकृतिक श्रोत साधनका हिसावले प्यूठान गरीव छैन । यहाँको जैविक विविधता जल सम्पदा विभिन्न खानीहरु पर्यटन मानव संसाधन उर्वरा भूमिलाई जनताको समृद्धिका निम्ति यॊजनाबद्ध रुपमा विकास र उपयोग गर्न सक्ने हो भने चाँडै नै प्यूठान धनी समृद्ध र सुसस्कृत वन्न सक्छ ।
वाटोघाटो स्कूल कलेज अस्पताल आदि वनेपछि विकाश भएको मानिन्छ । प्रतिव्यक्ति आन्दानी वढ्यो भने पनि विकाश भएको मानिन्छ । तर यिनको प्रतिफल जनताका निम्ति छैन र मुठ्ठिभरका केही व्यक्तिका निम्ति मात्र छ भने जनताको विकाश हुँदैन । त्यसो भएर हरेक विषयको बृद्धिलाई मात्र विकाश मान्ने मापदण्डलाई उचित मान्न सकिन्न ।
प्यूठानको समग्र विकाससम्बन्धी अवधारणा
प्यूठानको समग्र विकासको आशय यहाँ वसोवास गर्ने सबै जाति सवै भाषा सबै संस्कृतिका जनताको सापेक्षित र सर्वांगिण विकास नै हो । यसलाई दुई भागमा बाँड्नु पर्दछ । एउटा दीर्घकालीन र अर्को अल्पकालीन । दीर्घकालीन भन्नाले हामीले शुरु गर्ने कामको अनिवार्य परिणतिका रुपमा प्राप्त हुने अवस्था हो । त्यो आजका निम्ति तात्कालिक लक्ष्य अर्थात उद्देश्य हो । तात्कालिक काम भन्नाले जनताका ज्वलन्त समस्या समाधानका लागि तत्काल गर्नुपर्ने प्रयत्नहरु हुन् । तात्कालिक लक्ष्य प्राप्त भएपछि प्यूठानी जनताका आधारभूत समस्या समाधान हुनेछन् । त्यसपछि पनि जीवनस्तर उन्नत गर्ने अनेकन कामहरु गरिरहनु पर्नेछ । कतिपय समस्या संघात्मक व्यवस्था कार्यान्वयन भएपछि समाधान हुनेछन् कतिपय समस्या कृषि क्रान्ति कार्यान्वयन गर्दा समाधान हुनेछन् र अन्य समस्या कृषि औद्योगिकरणबाट समाधान हुनेछन् ।
प्यूठान अत्यन्त पिछडिएको उत्पादन पद्धति भएको जिल्ला हो । यहाँबाट ज्यादै सानो मात्रामा जडिबुटी मात्र अत्यन्त सस्तो मूल्यमा भारत निर्यात हुन्छ । अरु कुनै पनि वस्तु निर्यातमुखी छैनन् । मानव संसाधनका रुपमा ठूलो मात्रामा भारत र अन्य मुलुकतिर श्रमशक्ति प्रवाहित हुन्छ । ज्यादै पिछडिएको उत्पादन पद्धतिका कारण जनताको सचेतनता पनि कमजोर देखिन्छ । यो उत्पादन पद्धतिलाई अर्धसामन्ती नामाकरण गरिएको छ । अर्धसामन्ती उत्पादन पद्धतिबाट मुलुकलाई निकास दिन सामन्तवादलाई सबैतिरबाट प्रहार गर्नु जरुरी छ । सामन्तवादका ठाउँमा नयाँ किसिमको पूँजीवादलाई नै स्थापित गर्नुपर्छ । त्यो समाजवादउन्मुख हुनु जरुरी छ । त्यस्तो समाजवाद लोकतन्त्र सहितको मात्र हुन सक्नेछ । त्यस्तो समाजवादको मोडेल र परिभाषा अहिलेसम्म अगाडि आएको छैन । तर आजको अवस्थामा समाजवादभित्र नीजि-सामुहिक सहकारी र सार्वजनिक गरी तीन प्रकारका अर्थतन्त्र प्रतिस्पर्धात्मक रुपमा अस्तित्वमा रहनेछन् । सामन्तवादलाई उन्मूलन गर्ने सबभन्दा प्रभावकारी उपाय भनेको क्रान्तिकारी भूमिसुधार नै हो । यसका साथै जातिपाति उचनीचको भेदभावपूर्ण अवस्थाबाट जनतालाई मुक्त गर्नु पनि सामन्तवादको अन्त्य हुनु हो । यी कामहरुका साथै वैदेशिक हस्तक्षेपबाट मुक्त राष्ट्रिय स्वतन्त्रता अखण्डता र सार्वभौमसत्ताको रक्षाबाट आन्तरिक रुपमा जनताले प्राप्त गरेका सम्पूर्ण अधिकारहरुको सुनिश्चितता हुनेछ । तर यी सबै काम प्यूठान जिल्लामा मात्र सम्पन्न हुन सक्दैनन् । िसंगो देशको परिवर्तन र विकासको अभिन्न अंगका रुपमा यो जिल्लामा पनि परिवर्तन र विकास सम्भव हुने हो ।
सर्वप्रथम कृषि क्रान्तिका लागि क्रान्तिकारी भूमिसुधार लागू गरी ग्रामीण क्षेत्रका गरिव भूमिहीन र उत्पादक किसानहरुको कृषि भूमिमा पहँुच स्थापित गर्नु पर्दछ । निर्वाहमुखी कृषि उत्पादनका ठाउँमा व्यवसायिक कृषि प्रणाली लागू गर्नुपर्दछ । सम्पूर्ण कृषि योग्य भूमिमा आवश्यक िसंचाइको व्यवस्था गर्नुपर्दछ । जैविक विविधतामा आधारित कृषि उत्पादनमा जोड दिनुपर्दछ । आधारभूत शिक्षा र स्वास्थ्य उपचार राज्यद्वारा निःशुल्क उपलब्ध गराउनु पर्दछ । राज्यद्वारा खाद्य सम्प्रभुताको सुनिश्चितता गरिनुपर्दछ । पूरै जिल्लामा उद्योगको विकास गरिनु पर्दछ । गरिवी उन्मूलन गर्ने र वेरोजगारी अन्त्य गर्ने कार्यक्रम लागू गर्नुपर्दछ । रोजगारी उपलब्ध नहुँदासम्म राज्यद्वारा वेरोजगार भत्ता उपलब्ध गराइनु पर्दछ । योग्यता वमोजिमको काम र काम अनुसारको पारिश्रमिकको व्यवस्था गरिनु पर्दछ ।
तात्कालिक र
र ज्वलन्त कामहरु
१ भालुवाङ्देखि सदरमुकामसम्म लोकमार्ग विस्तार गर्नुका साथै सदरमुकामलाई मध्यपहाडी लोकमार्गसँग जोड्ने अर्को मोटरवाटो निर्माण गर्नुपर्दछ । साथै सम्पूर्ण उत्पादन क्षेत्रसम्म लोकमार्गलाई जोड्ने कृषि सडक विस्तार गर्नुपर्दछ । वायो खोला अरुङ खोला जुम्रीखोला लुङ खोला कोरिडोर निर्माण गर्नुपर्दछ । चकचकेदेखि माडी खोलाका दुवै किनारामा मोटरवाटो निर्माण गर्नुका साथै चेर्नेटादेखि तिग्रा हुँदै झिमु्रक खोला कोरिडोरलाई राप्ती हुँदै वांगेसालसम्म जोड्नु पर्दछ । िभंग्रीदेखि स्वर्गद्वारीसम्मको मोटरवाटोलाई जतिसक्दो छिटो स्तरोन्नति र पक्की गर्नुपर्दछ । प्यूठान सदरमुकामदेखि छिमेकी जिल्लाका सदरमुकामहरुसम्म मोटर वाटोको आधुनिक पहँुच स्थापित गर्न जिल्लाको आफ्नो सीमानासम्मका मोटरवाटोलाई स्तरोन्नति र कालोपत्रे गरी व्यवस्थित गर्नुपर्दछ । यसो गर्न सकियो भने सम्पूर्ण उत्पादन क्षेत्रसँग सिधै वजारको सम्वन्ध कायम गर्त सक्भव हुनेछ ।
२ सम्पूर्ण कृषियोग्य भूमिमा िसंचाई कार्यक्रम लागू गर्नका लागि झिम्रुक उपत्यकाको व्यवस्थित िसंचाई योजनाका साथै माडीखोलाको िभंग्रीनेर वाँध हाली विजुली उत्पादन गर्ने र माडिखोलाका दुवै किनारका कृषियोग्य जमिनमा कृषि विकासका लागि िसंचाई सुविधा उपलब्ध गराउनुपर्दछ ।
३ जिल्लाका जोखिमपूर्ण सम्पूर्ण वस्तिलाई लोकमार्गसित जोडेर विकास गरिने आधुनिक वस्तीहरुमा स्थानान्तरण गरिनुपर्दछ । यसरी वस्ती विकास गर्दा खेतीयोग्य उर्वर भूमिलाई वस्तीका लागि प्रयोग गर्नुहुदैन ।
४ जनतालाई पायक पर्ने ठाउँमा स्कूल कलेज र अस्पताल निर्माण गरिनुपर्दछ । सम्पूर्ण वस्तीमा शुद्ध पिउने पानीको सुनिश्चितता गरिनुपर्दछ ।
५ उत्पादनको केन्द्रमा पर्ने गरी आधुनिक हाट वजार विकसित गर्नुपर्दछ । हाट वजारमा शीत भण्डार निर्माण गरी कृषि उत्पादनको संरक्षण गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्दछ ।
६ ऐरावतभन्दा उत्तरको माडी खोलामा उच्च वाँधबाट विजुली उत्पादन गर्ने र माडीखोला जलमार्ग संचालन गर्ने योजना वनाउनुपर्छ । यसरी जम्मा भएको पानी व्यवसायिक उत्पादनका लागि पनि प्रयोग गर्नुपर्दछ । जलविद्युत कार्यक्रमबाट प्राप्त हुने रोयल्टी र स्थानीय अग्राधिकार वापत प्राप्त हुने रकम जिल्लाको अन्य विकासमा लगानी गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ ।
खानी उत्खनन्
१ जिल्लाका विभिन्न ठाउँमा रहेका फलाम खानी तामाखानी सिसा खानी र सुन खानीको खोज अनुसन्धान गर्नुपर्छ । आर्थिक रुपले फाइदाजनक देखिएमा उत्खनन् गरी व्यवसायिक रुपमा प्रयोग गर्नुपर्दछ । अग्राधिकार वापत प्राप्त हुने रकम स्थानीय विकास कार्यमा लगानी गर्नुपर्छ ।
२ खानी उत्खनन् गरी रोजगारी अभिबृद्धिका लागि गरी कारखानाहरुको स्थापना गर्नुपर्छ ।
पर्यटन विकास
१ स्वर्गद्वारी धार्मिक तथा पर्यटन स्थलका रुपमा अहिले पनि रहेको छ । त्यसलाई आधुनिकीकरण गर्ने र त्यहाँका पुरातात्विक ऐतिहासिक महत्वका स्थान तथा देवालयहरुको संरक्षण गर्ने काम गर्नुपर्दछ । स्वर्गद्वारीमा वेद अध्ययनशाला योग आश्रम आयुर्वेदको आधुनिक अध्ययन र चिकित्सालय स्थापना गर्ने तथा सुविधासम्पन्न जेष्ठ नागरिक आश्रम स्थापना गर्ने काम गर्नुपर्छ । गौशाला यहाँको विशेषता हो । यसलाई आधुनिक र वैज्ञानिक ढंगले व्यवस्थित गर्नुका साथै गोवरबाट प्रांगारिक मल गौमुत्रबाट आयुर्वेदिक औषधी र प्राकृतिक मलको निर्माण गर्ने काम गर्नुपर्छ । दुधबाट विभिन्न खाद्य सामग्री उत्पादन गर्ने गरी यसलाई व्यवस्थित गर्नुपर्दछ । यो क्षेत्रलाई लाखौ स्वदेशी र विदेशी पर्यटकहरुका लागि हप्तौ वसेर खुसी र शान्त जीवन विताउने थलोको रुपमा विकास गर्ने गुरुयोजना वनाउन योजनाकार इन्जिनियर अर्थशास्त्रीसहितको एक कार्यदल वनाउनु पर्दछ । त्यसरी कार्यदलले दिएको प्रतिवेदन अनुसार सात वर्ष भित्रमै स्वर्गद्वारी वृहत्तर परियोजना कार्यान्वयन गरिसक्नुपर्छ ।
२ ऐतिहासिक महत्वको स्थल हो भित्रिकोट । भित्रिकोट वाइसे राज्य समूहभित्रको एउटा राज्यको किल्ला हो । त्यो किल्ला ठूलठूला ढुंगाहरुलाई जम्मा गरेर वनाइएको थियो । त्यसको खोज अनुसन्धान गर्न जरुरी छ । त्यसका लागि इन्जिनियरहरुको एउटा कार्यदल निर्माण गरी प्रतिवेदन तयार गर्ने जिम्मा दिनुपर्छ । त्यसलाई पुनः निर्माण र संरक्षण गरी आधुनिक पर्यटनस्थलका रुपमा विकास गर्नुपर्छ ।
३ भित्रिकोट राज्यद्वारा संचालित डल्लेमा आयोजना गरिने तिहार मेला एउटा ऐतिहासिक संस्कृतिको द्योतक हो । यो मेला अद्यावधि तिहारमा लगाइन्छ । यहाँको मुख्य विशेषता सरायँे तरवार खेल हो । यो तिहार मेलालाई आधुनिकीकरण गर्नुका साथै परम्परागत संस्कृतिलाई संरक्षण पनि गर्नुपर्दछ । यो मेलालाई हेर्न देशैभरिबाट पर्यटक आउने स्थितिको सिर्जना गर्नुपर्छ ।
झिमु्रक उपत्यका विकास कार्यक्रम
प्यूठान जिल्लाको केन्द्र भागमा रहेको सदरमुकामसहितको झिम्रुक उपत्यका झिमु्रक नदीले निर्माण गरेको अत्यन्त उर्वरा भूमि हो । हाल यो उपत्यकामा दांखाक्वाडी खैरा खलंगा धर्मावती विजुवार र विजयनगर आदि गाविसहरु पर्दछन् । यो उपत्यकालाई कृषि उत्पादन वस्ती विकास वजार कृषि उद्योग आदिसहितको आधुनिक नगरपालिकाका रुपमा विकास गर्नुपर्छ । पूर्वाधार विकासका रुपमा चक्रपथ निर्माणको काम तुरुन्त थालिहाल्नु पर्छ । यस उपत्यकाका आसपासका जोखिमपूर्ण वस्तीहरुलाई यसै उपत्यकाका रुखो जमिनमा स्थानान्तरण गरी वस्ती विकास गर्नुपर्छ । झिमु्रक उपत्यका विकासको गुरुयोजना तयार गर्न विज्ञहरुको एउटा कार्यदल निर्माण गरी तुरुन्त काम थालिहाल्नु पर्छ ।
वन विकास कार्यक्रम
निरन्तर वन विनाश भइरहेको वर्तमान सन्दर्भमा सामुदायिक वन उपभोक्ता महासंघ अन्तरगत व्यापक रुपमा वन विकास कार्यक्रम लागू गर्नुपर्दछ । यसो गर्दा कतिपय क्षेत्रमा कृषि उत्पादनका रुपमा पनि वनलाई प्रयोग गर्नुपर्दछ । उच्च पहाडी क्षेत्रमा सुन्तला खेती विस्तार गर्न सकिन्छ । त्यसैगरी हावापानी र भौगोलिक अवस्थालाई हेरी कुनै पनि कृषिजन्य उत्पादनको सन्दर्भमा पनि यसलाई प्रयोग गर्नुपर्छ । यसबाट वातावरण परिवर्तनबाट पर्ने नकारात्मक प्रभावलाई न्यूनीकरण गर्न सहयोग पुग्नेछ ।
यी सबै कामहरु गर्नका निम्ति जनमतका हिसाबले अग्रणी हैसियतमा रहेका जिल्लामा कि्रयाशील समस्त वामपन्थी शक्तिहरु विकास निर्माणका काममा आ आफ्ना सैद्धान्तिक - बैचारिक मतान्तरका बावजुद एकतावद्ध चएर साझा सहमतिका साथ अगाडि वढ्नु आवश्यक छ । त्यसो भयो भने मात्र अरु राजनीतिक शक्ति र नागरिक समाज समेत विकास निर्माणका काममा हातेमालो गर्न सहभागी हुनेछन् । अनि मात्रै प्यूठानी जनताका आवश्यकता र आकांक्षाहरु पूरा हुन सक्नेछन् र प्यूठानको समग्र विकासको ढोका पनि खुल्नेछ ।
3rd Aniversary Special -MohanBikram Singh
सामुदायिक रेडियो प्यूठानको तेश्रो बार्षिक उत्सवको अवसरमा आयोजित काठमाण्डौं-बुटवल अभियान अन्तर्गत काठमाण्डौंमा असोज १ गते आयोजित प्यूठान जिल्लाको पर्यटन र समग्र विकास विषयक अन्तरकि्रया कार्यक्रममा प्रस्तुत कार्यपत्र
प्यूठान विकासको अवधारणापत्र
- मोहनविक्रम िसंह
कार्यक्रमका अध्यक्ष
आदरणीय अतिथि र सहभागी मित्रहरु
सर्वप्रथम मैले अन्तरसंवाद कार्यक्रम सामुदायिक रेडियो प्यूठानका तर्फबाट आयोजित यो अन्तरकि्रया कार्यक्रममा उपस्थित सबै अतिथि र सहभागी मित्रहरुलाई अभिनन्दन गर्न चाहन्छु । रेडियो प्यूठानले पहिले सधैंभन्दा बेग्लै अहिले खास गरेर प्यूठान जिल्ला र पर्यटनको विकासमा समेत जोड दिएर आफ्नो वार्षिक उत्सवको कार्यक्रम सम्पन्न गर्ने जुन आयोजना गरेको छ त्यो अत्यन्त प्रशंसनीय कार्य हो । त्यस प्रकारको मौलिक सुझबुझ र कार्यक्रमका लागि हामीले यो अन्तरकि्रया कार्यक्रमका आयोजकहरुलाई धन्यवाद दिन चाहन्छौं । त्यसका साथै यसप्रकारको कार्यक्रमले प्यूठान जिल्लाको विकास र पर्यटनमा मद्दत पुग्नुका साथै त्यो कार्यक्रमद्वारा उक्त प्रश्नहरुप्रति देशव्यापी रुपमा जनमत तथा समर्थन र सहयोगको वातावरण तयार पार्न दिनेछ र त्यसरी जिल्ला र जिल्लाको पर्यटनको विकासमा समेत योगदान दिनेछ भन्ने आशा र कामना पनि गर्दछौं ।
प्यूठान पश्चिम पहाडको पिछडिएका जिल्लाहरुमध्ये एउटा हो । यसको भू-उपयोगको कूल क्षेत्रफल १३२८९० हेक्टर र जनसंख्या २०५८ को जनगणनाअनुसार २१२४८४ छ । यसको सिमानामा बाग्लुङ गुल्मी अर्घाखाँची दाङ सल्यान र रोल्पा जिल्लाहरु जोडिएका छन् । यो जिल्ला प्राकृतिक र भौगोलिक दृष्टिले अत्यन्त समृद्धशाली र सुन्दर छ । जिल्लामा विकासका व्यापक सम्भावनाहरु छन् । झिमरुक र माडी जस्ता नदी धर्मावती र माडीका विशाल फाँट फैलिएको बन जंगल अग्ला पर्वत शिखर थुप्रै प्रजातीका बहुमूल्य जडिबुटी सुन्दर प्राकृतिक दृश्यहरु आदि वास्तवमा प्यूठानको ठूलो सम्पत्ति हो र तिनीहरुका आधारमा देशको एउटा विकसित जिल्लाका रुपमा प्यूठानको विकासका लागि प्रसस्त सम्भावना भएको कुरा स्पष्ट छ । तर तिनीहरुको ठीकसित उपयोग र विकास हुन नसक्दा हाम्रो जिल्ला त्यति धेरै सम्पन्न भएर पनि विकास कार्यहरु पछाडि परेका छन् र जनताले अत्यन्त गरिबीको जीवन बिताउन परेको छ । त्यो अवस्थाबाट सुधार र आमूल परिवर्तनका लागि सचेत संगठित र योजनावद्ध प्रयत्न गरिनु पर्ने आवश्यकता छ ।
२००७ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछिका गत दशकहरुमा जिल्लामा धेरै नै विकास कार्यहरु भएका छन् । तैपनि ती अत्यन्त कम छन् र स्वयं जिल्लाका विभिन्न क्षेत्रहरुमा विकासका जुन सम्भावनाहरु छन् तिनीहरुका दृष्टिले पनि अहिलेसम्म भएका विकास कार्यहरु धेरै नै कम छन् र त्यसका लागि अझै धेरै काम गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । त्यसका लागि ठूलो मात्रामा आर्थिक र प्राविधिक साधनहरुको आवश्यकता पर्दछ । तर जिल्लामा आवश्यकताको दृष्टिले अत्यन्त कम लगानी भएको छ । त्यस कारणले पनि जिल्लाको विकास पछाडि परेको छ । त्यो कमीलाई दुई प्रकारले पूरा गर्नु सम्भव छ र ती दुवै दिशामा प्रयत्न गरिनु पर्दछ । प्रथम जिल्लाको विकासका लागि सरकार वा विभिन्न सरकारी वा गैर-सरकारी संघ-संस्थाहरुबाट बढीभन्दा बढी सहायता उपलब्ध गराउने प्रयत्न गर्ने । द्वितीय जनस्तरमा पनि त्यसका लागि पहल गर्ने । जिल्लामा उक्त दुवै दिशामा केही न केही काम अवस्य पनि भएको छ । तर त्यो कार्यलाई अरु व्यापक र उच्च स्तरमा बढाउनु पर्ने आवश्यकता छ ।
देशका कुनै पनि पिछडिएका जिल्लाको विकासले सम्पूर्ण देशको विकासलाई मद्दत पुर् याउँछ । जब त्यसरी जिल्लाहरुको विकास हुँदै जान्छ सम्पूर्ण देशको विकास हुन्छ । वास्तवमा समस्या खालि प्यूठानको मात्र होइन सम्पूर्ण देशको अवस्था पिछडिएको छ । त्यसकारण देशलाई समुन्नत बनाउनका लागि अन्य धेरै प्रयत्न गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । जिल्लाहरुको विकासले त्यस प्रकारको राष्ट्रिय विकासका लागि जगको काम गर्न सक्दछ । त्यति मात्र होइन हाम्रो देश मुख्य रुपमा गाउँहरुमा बसेको छ । अर्को शब्दमा हाम्रो देश मुख्य रुपमा गाउँहरुको देश हो । त्यसकारण गाउँहरुमा हुने विकासले सम्पूर्ण देशको विकासमा मद्दत पुग्न सक्दछ । त्यसरी कुनै जिल्ला वा कुनै गाउँको विकासका लागि गरिने प्रयत्नहरु राष्ट्रिय विकासका अंगहरु हुन्छन् र तिनीहरुका बीचमा घनिष्ट अन्तरसम्बन्ध छ । त्यसकारण प्यूठान जिल्ला वा जिल्लाको कुनै गाउँको विकासका लागि गरिने प्रयत्नहरुलाई त्यही राष्ट्रिय सन्दर्भमा बुझ्न र सफल पार्ने प्रयत्न पनि गर्नुपर्दछ ।
हाम्रो देशको विकाससित सम्बन्धित एउटा गम्भीर प्रश्न यो हो कि विकासका कार्यहरु राजधानी केही ठूला शहरहरु वा केही खास क्षेत्रहरुमा केन्द्रित हुने गरेका छन् । त्यसले गर्दा देशमा सन्तुलित प्रकारले विकासको कार्य हुन सकेको छैन । देशका धेरै भागहरुमा विकासको कार्य उपेक्षित हुने गरेको छ जसमा प्यूठान जिल्ला पनि पर्दछ । त्यो अवस्थामा देशमा विकासका लागि समानुपातिक प्रकारको विकासको पद्धति अपनाउनु पर्दछ । त्यसको अर्थ हो विकासका सबै योजना र साधनहरु देशका सबै भागहरुमा समानुपातिक रुपले विकेन्द्रित गरिनु पर्दछ । कुरा त्यति मात्र होइन । जुन क्षेत्रहरु विकासको दृष्टिले पछाडि परेका छन् क्षतिपूर्तिको रुपमा तिनीहरुको विकास कार्यमा विशेष प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता छ । त्यसरी नै सम्पूर्ण देशको सही र सन्तुलित विकास हुन सक्नेछ । त्यसका लागि सरकारका केन्द्रीय योजना वा विकाससम्बन्धी नीतिहरुमा नै आमूल परिवर्तनको आवश्यकता छ ।
कुनै जिल्लाको विकास र प्रशासनको भूमिकामा घनिष्ट अन्तरसम्बन्ध हुन्छ । प्रशासनको स्वरुपले जति जति जनमुखी रुप ग्रहण गर्दै जान्छ त्यति त्यति नै विकासका कार्यहरु सफलतापूर्वक अगाडि बढ्ने गर्दछन् । प्रशासनको गलत प्रकारको कार्यप्रणालीका कारणले विकास कार्यहरु काफी हदसम्म अवरुद्ध वा कुण्ठित हुने गर्दछन् । प्रशासनको कार्यप्रणाली कुन प्रकारको हुन्छ त्यो कुरा सर्वप्रथमता देशको सामाजिक र सांस्कृतिक अवस्था वा स्वयं प्रशासनको विकासको स्तरले निर्धारित गर्ने कुरा हो । त्यो बाहेक सरकार तथा राजनीतिक संगठनहरु र मुख्यतः सत्तारुढ दलहरुको नीति वा भूमिकाले पनि सम्पूर्ण देश विभिन्न जिल्ला वा गाउँहरुको विकासका कार्यक्रमहरुलाई काफी हदसम्म प्रभावित गर्ने गर्दछन् । त्यसकारण सम्पूर्ण देश वा प्यूठान जिल्लाको विकाससम्बन्धी कार्यहरुबारे विचार गर्दा सरकार र विभिन्न राजनीतिक संगठनहरुका नीति तथा भूमिकाका बारे पनि विचार गर्नुपर्दछ र यो प्रयत्न गर्नुपर्दछ कि उनीहरुहरुका नीति र भूमिकाका कारणले जिल्लाको विकासमा बाधा नपुगोस् । यस सन्दर्भमा अर्को पक्षतिर पनि हाम्रो ध्यान जानुपर्ने आवश्यकता छ । देश वा कुनै जिल्लाको विकासका लागि सरकारको ध्यान आकर्षित गर्नका लागि कैयौंपल्ट व्यापक जनमत तयार पार्नुपर्ने वा आन्दोलन संगठित गर्नुपर्ने आवश्यकता हुन्छ । प्यूठान जिल्लाको सन्दर्भमा पनि त्यस प्रकारको राजनीतिक भूमिकाको आवश्यकतालाई अस्वीकार गर्न सकिन्न । त्यस सन्दर्भमा एउटा अर्को महत्वपूर्ण कार्यप्रति पनि हाम्रो ध्यान जानुपर्ने आवश्यकता छ । जिल्लाको विकासका लागि विभिन्न सामाजिक संघ-संस्था राजनीतिक संगठन वा आम जनताले समेत आपसका विभिन्न सैद्धान्तिक राजनीतिक संस्थागत वा दलीय मतभिन्नताहरुका बाबजुद आपसमा एकता वा परस्परमा सहयोग गर्ने नीति अपनाउनु पर्दछ । त्यसरी नै प्यूठानजस्तो एउटा पिछडिएको जिल्लालाई उन्नत अवस्थामा विकसित गर्नु सम्भव हुनेछ र त्यसका लागि प्यूठानसित सम्बन्धित सम्पूर्ण जनता संघ-संस्था वा राजनीतिक संगठनको ध्यान जानुपर्ने आवश्यकता छ ।
प्यूठानबाट आएर राजधानीमा वसोवास गर्ने मानिसहरुको संख्या ठूलो छ । विभिन्न पेशा कारोवार अध्ययन आदिका सिलसिलामा उनीहरु राजधानीमा आएर अस्थायी वा स्थायी प्रकारले वसोवास गर्ने गर्दछन् । उनीहरुले काठमाडौंमा बसेको बेलामा आफ्ना विभिन्न कामहरुका साथै जिल्लाको विकाससित सम्बन्धित प्रश्नहरुमा पनि केही ध्यान दिएमा जिल्लाको विकासमा धेरै नै मद्दत पुग्न सक्दछ । त्यस सिलसिलामा बन्दिपुरबाट आएर काठमाडौं बसोवास गरेर मानिसहरुले बन्दिपुरको विकास वा त्यसलाई पर्यटन क्षेत्रको रुपमा विकासका लागि गरेका प्रयत्नहरु विशेष रुपले उल्लेखनीय छन् र त्यसबाट हामीले पनि शिक्षा लिनुपर्ने आवश्यकता छ । त्यस दिशामा गतकालमा प्यूठानसित सम्बन्धित विभिन्न संस्था वा व्यक्तिहरुद्वारा प्रयत्नहरु हुँदै आएका छन् । त्यो प्रयत्नलाई अरु अगाडि बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ । त्यस प्रकारको पृष्ठभूमिमा प्यूठान रेडियोले जिल्लाको विकाससित सम्बन्धित समस्याहरुबारे छलफलको जुन आयोजना गरिएको छ यसले विशेष महत्व राख्दछ । यो भेलामा जिल्लाको विकासबारे हुने छलफलबाट राजधानीमा बस्ने प्यूठानीहरुको जिल्लाको विकासतर्फ ध्यान आकर्षित गर्न जिल्लाका विकास कार्यक्रमहरुसित उनीहरुको भूमिकाको सामन्जस्यता कायम गर्न जिल्ला वा विभिन्न गाउँहरुका विकास कार्यक्रमहरुमा पहलकदमी गर्न उनीहरुलाई प्रेरित गर्ने र त्यसरी समष्टि रुपमा प्यूठानको विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुग्नेछ भन्ने हामीले आशा र विश्वास गर्नुपर्दछ ।
जिल्लाको विकाससम्बन्धी समस्याबारे विचार गर्दा मुख्य रुपले यी विषयहरुमा ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ ः १ शिक्षा २ स्वास्थ्य ३ यातायात ४ कृषि ५ उद्योग ६ पर्यटन ७ वृक्षारोपण र जंगलको रक्षा ८ सामाजिक विकास ९ लोकसंस्कृतिको प्रवर्धन र विकास १० ऐतिहासिक र पुरातात्विक महत्वका स्थानहरुको उत्खनन संरक्षण आदि । उक्त विषयहरुमध्ये शिक्षा र यातायातबारे जिल्लामा केही न केही विकाससम्बन्धी कार्यहरु हुने गरेका छन् । तर तिनीहरुलाई अरु उच्चस्तरमा विकसित गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । कृषिको पनि परम्परागत प्रणालीलाई बदलेर आधुनिक उन्नत वैज्ञानिक र व्यवसायीक रुप दिनका लागि विशेष प्रयत्न गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । प्यूठानमा उद्योगको विकासका लागि भएका विशेष सम्भावनाहरुप्रति हाम्रो ध्यान जानुपर्ने आवश्यकता छ । प्यूठान लोडसेडिङ्मुक्त जिल्ला घोषित भएको छ यद्यपि व्यवहारमा त्यहाँ पनि केही न केही लोडसेडिङका लक्षणहरु देखापर्ने गरेका छन् । तैपनि प्यूठान मुख्य रुपले लोडसेडिङ मुक्त जिल्ला भएकाले अन्य जिल्लाहरुमा भन्दा बेग्लै त्यहाँ आधुनिक प्रकारका उद्योगहरुको विकासका लागि बिजुलीको समस्या अन्त्रय जस्तो गम्भीर छैन । त्यसका साथै प्यूठानको नजिकै भालुवाङमा राजमार्ग भएकाले प्यूठानका औद्योगिक उत्पादनहरुको निर्यातका लागि पनि धेरै कठिनाई छैन । त्यो स्थितिबाट फाइदा उठाउँदै जिल्लामा उद्योगहरुको विकासको लागि विशेष पहलकदमी गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । जिल्लामा यातायातको विकासका लागि पनि धेरै सम्भावनाहरु छन् । त्यो दिशामा केही काम भएको छ तर त्यसको विकासका लागि अरु प्रयत्न गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । वृक्षारोपण र जंगलको रक्षा सामाजिक विकास लोकसंस्कृतिको प्रर्धन र विकास तथा १० ऐतिहासिक र पुरातात्विक महत्वका स्थानहरुको उत्खनन संरक्षण आदि क्षेत्रहरुमा पनि योजनावद्ध प्रकारले प्रयत्न गर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।
प्यूठानको विकासबारे विचार गर्दा पर्यटनको विकासमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ । आधुनिक युगमा जुनसुकै देशमा पनि पर्यटनले धेरै नै महत्व राख्दछ । हाम्रो देशमा पनि पर्यटनले एउटा उद्योगको रुप िलंदै गइरहेको छ । पर्यटनको विकासबाट विभिन्न आर्थिक क्षेत्रहरुको विकासमा मद्दत पुग्दछ । त्यसको अर्को पक्ष यो हो कि पर्यटनलाई अगाडि बढाउनका लागि वा त्यसका लागि पूर्वाधार तयार पार्नका लागि कैयौं क्षेत्रहरुमा विशेषगरी आर्थिक क्षेत्रहरुमा विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता हुन्छ । त्यसरी पर्यटन र आर्थिक विकास दुवैले एक अर्कालाई मद्दत पुराउँछन् । आजको विश्वमा ग्रामीण पर्यटन विशेष रुपले लोकपि्रय हुँदै गएको छ । विकसित देशका मानिसहरुमा पनि जनजीवन जस्तो छ त्यही रुपमा हेर्ने र त्यसको अध्ययन गर्ने रुची बढ्दै गइरहेको छ । त्यही प्रकारको पृष्ठभूमिमा केही दशकयता नेपालमा ग्रामीण पर्यटन प्रति मानिसहरुको ध्यान जान थालेको छ र गाउँहरुलाई आधार बनाएर कैयौं जिल्लाहरुमा पर्यटनलाई अगाडि बढाउने प्रयत्नहरु सुरु भएका छन् । त्यस सिलसिलामा घान्दु्रक कास्कीको नाम विशेष रुपले उल्लेखनीय छ । वास्तवमा आज घान्द्रुक अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकहरुको एउटा केन्द्र नै बनेको छ । त्यसका साथै सिरुवारी स्याङ्जा घलेगाउँ लमजुड्ड बन्दीपुर तनहुँ वल्थली काभ्रे आदिका ग्रामीण पर्यटन क्षेत्रहरु विशेष रुपले उल्लेखनीय छन् । प्यूठानमा पनि त्यस प्रका प्यूठानमा पनि त्यस प्रकारका पर्यटन क्षेत्रहरुको विकासका लागि प्रसस्त सम्भावनाहरु छन् र तिनीहरुको विकासप्रति हाम्रो ध्यान जानुपर्दछ ।
प्यूठान जिल्लाका कैयौं स्थानहरुलाई पर्यटकीय क्षेत्रहरु बनाउने दिशामा सरकारी वा गैर-सरकारीस्तरमा छलफल र प्रयत्नहरु प्रारम्भ भएका छन् । त्यस सिलसिलामा स्वर्गद्वारी आश्रम ऐरावती गौमुखी मल्लरानी नौबहिनी लेख आदि स्थानहरुलाई पर्यटकीय क्षेत्रको रुपमा विकास गर्नका लागि प्रयत्नहरु हुन थालेका छन् जुन स्वागतयोग्य कुरा हो । यिनीहरुमध्ये स्वर्गद्वारी नेपालको नै प्रसिद्ध धार्मिक स्थान हो र ठूलो संख्यामा पर्यटकहरु त्यहाँ आउने गर्दछन् । अहिले भिङ्गृबाट स्वर्गद्वारी जाने बाटो बनेपछि त्यसको महत्व झन् बढेर गएको छ । ऐरावती झिमरुक र माडी माण्डवी नदीको दोभान हो । त्यो स्थान प्राकृतिक दृष्टिकोणले अत्यन्त सुन्दर हुनुका साथै धार्मिक दृष्टिकोणले पनि त्यसको महत्व छ । गौमुखी झिमरुक नदीको मुहान हो । मल्लरानी प्यूठानको सदरमुकामको माथि पर्वत शिखरमा रहेको प्राकृतिक दृष्टिले अत्यन्त सुन्दर स्थान हो । यहाँबाट देखिने झिमरुक नदीका छेउको विशाल फाँट र चारैतिरको पर्वत श्रृंखलाको सुन्दर दृश्यले गर्दा पर्यटकीय दृष्टिकोणले त्यो स्थानको धेरै नै महत्व छ र त्यसको विकासका धेरै नै सम्भावनाहरु छन् । भित्रिकोट बाइसे-चौविसे राज्यहरुमध्ये प्यूठान राज्यको राजधानी रहेको ऐतिहासिक स्थान हो । नौबहिनी लेख स्याउलीबाङको प्राकृतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण स्थान हो । त्यसै गरेर लिस्ने लेकले प्राकृतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण स्थान राख्दछ ।
यो लेकमा ओखरकोटको पर्यटकीय स्थानको रुपमा विकासको सम्भावनाबारे पनि केही चर्चा गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । त्यो गाउँमा बाइसे-चौवीसे राजाहरुभन्दा पहिलेका भूरे टाकुरे जाट राजाको बेलाका दरबार वा सभाकक्षका भग्नावशेषहरु अहिले पनि छन् । त्यहाँ खड्ग देवताको मन्दिर छ । प्राकृतिक दृष्टिले पनि त्यो सुन्दर छ र त्यहाँबाट चारैतिरका अग्ला शिखर र नदीहरु समेतका सुन्दर दृश्यहरु देखिन्छन् । यी कारणहरुले गर्दाखेरी ऐतिहासिक पुरातात्विक र प्राकृतिक सौन्दर्यका दृष्टिकोणले पनि ओखरकोटलाई पर्यटक स्थलको रुपमा विकास गर्नका लागि व्यापक सम्भावना भएको कुरा प्रष्ट छ । ती सबै कुराहरु बाहेक ओखरकोटको मच्छीबाट मोटरबाटो राजमार्गसम्म जोडिएकॊ त्यहाँबाट अर्घाखाँची र गुल्मीलाई जोड्ने मोटरबाटो बनिसकेका तथा बाग्लुड्ड र ढोरपाटन जाने बाटोसमेतको योजना भएकाले यातायातका दृष्टिकोणले पनि ओखरकोटको महत्व बढेर गएको छ । उक्त सबै कुराहरुभन्दा बेग्लै ओखरकोटमा पर्यटनको विकासको अर्को महत्वपूर्ण पक्षतिर पनि हाम्रो ध्यान जानुपर्ने आवश्यकता छ । खालि ऐतिहासिक पुरातात्विक वा प्राकृतिक दृष्टिकोणले मात्र होइन ग्रामीण पर्यटनको विकासको दृष्टिकोणले पनि ओखरकोटको विशेष महत्व छ र त्यो दृष्टिकोणले त्यो गाउँमा ग्रामीण पर्यटन विकासका लागि प्रयत्न प्रारम्भ भएको छ । ओखरकोटको पर्यटनको मुख्य केन्द्र ओखरकोटको कोट नै हुनेछ जो ऐतिहासिक पुरातात्विक र प्राकृतिक दृष्टिले समेत महत्वपूर्ण स्थान हो । तर ग्रामीण पर्यटनको विकासका दृष्टिकोणले त्यो गाउँ वा त्यहाँ वसोवास गर्ने जनताको जनजीवन वा सांस्कृतिक पक्ष नै त्यो गाउँको पर्यटनसम्बन्धी कार्यक्रमको मुख्य पक्ष हुनेछ । ओखरकोट गाउँको पर्यटनलाई प्यूठान जिल्लाका ७ नं। र ८ नं। इलाकाहरुमा पर्ने वाङ्गेमरोट बाँदीकोट नारीकोट अर्खा पूँजा राजवारा लिवाङ र तुषारालाई ओखरकोटबाट पर्यटकीय पैदल मार्गसित जोडेमा त्यो पूरै क्षेत्रमा ग्रामीण पर्यटनको विकासका लागि धेरै मद्दत पुग्नेछ । उक्त कार्यहरु पूरा गर्नका लागि ओखरकोट पर्यटन एवं ग्रामीण विकास सेवा समिति प्यूठानको गठन भएर त्यसले त्यो दिशामा पहलकदमी पनि सुरु गरेको छ । ओखरकोट गा।वि।स। प्यूठान जि।वि।स। र काठमाडौं जि।वि।स। समेतको सिफारिस लिएर काठमाडौंको जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा त्यो संस्था दर्ता समेत भइसकेको छ । त्यसका तर्फबाट बन्न थालेको वेभसाइट ः यपजबचपयततयगचष्क्र।यचन।लउ तथा त्यो समितिका तर्फबाट छिटै प्रकाशित हुने ओखरकोट पत्रिकाद्वारा त्यो गाउँमा ग्रामीण पर्यटन विकासको प्रयत्नमा महत्वपूर्ण योगदान पुग्नेछ भन्ने हामीले आशा गरेका छौं । निश्चय नै उक्त सबै कार्यहरु एकदम प्रारम्भिक अवस्थामा नै छन् । ओखरकोटमा ग्रामीण पर्यटनका दृष्टिले पर्यटनको विकासका लागि जुन प्रयत्न गरिदैंछ त्यस प्रकारका सम्भावनाहरु प्यूठानका अन्य गाउँमा पनि धेरै नै छन् । ती सबै सम्भावनाहरुलाई उपयोग गर्दै जिल्लाव्यापी रुपमा जिल्लामा पर्यटन र समग्र विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुग्नेछ भन्ने हामीले आशा गर्नुपर्दछ र त्यो दिशामा सचेत तथा संगठित प्रयत्न पनि गरिनु पर्दछ ।
प्यूठानका विभिन्न इलाकाहरुमा त्यसरी पर्यटनको विकास गर्दै लगेर तिनीहरुलाईद्दड ूप्याकेजू पर्यटन कार्यक्रमका रुपमा सामेल गर्न सकिन्छ । त्यसरी दाङबाट प्यूठानमा प्रवेश गरेर स्वर्गद्वारी ऐरावती भित्रीकोट मल्लरानी ओखरकोट गौमुखीका बीचमा मोटर सडकको सुविधा भएकाले ती सबैका बीचमा एउटै प्याकेज कार्यक्रम अन्तर्गत पर्यटनलाई व्यवस्थित पार्ने सम्भावना छ । केही पूर्वाधार तयार पार्ने वित्तिकै त्यो कार्य सजिलैसित सम्पन्न गर्न सकिन्छ । नौबहिनी र लिस्नेमा तत्काल त्यस प्रकारको यातायातको सुविधा नभएकाले पैदल पर्यटकीय यात्रामा जाने पर्यटकहरुका लागि त्यहाँ पर्यटकीय पैदल मार्गको निर्माण गरेर ती स्थानहरुमा पनि पर्यटनको विकासका लागि आधार तयार पार्न सकिन्छ र ती स्थानहरुलाई पनि मोटरबाटोसित जोड्ने प्रयत्न गरेर ती स्थानहरुलाई समेत जिल्लास्तरीय पर्यटकीय प्याकेज कार्यक्रमका रुपमा साचालन गर्नु सम्भव हुनेछ । कुनै खास क्षेत्रको जनजीवन वा ऐतिहासिक सांस्कृतिक अध्ययन गर्न चाहेमा त्यसका लागि बेग्लै कार्यक्रम बनाउन सक्दछन् । पर्यटनको विकासका लागि कतिपय पूर्वाधारहरुको निर्माणको आवश्यकता पर्दछ जसमा सर्वप्रथम खाने-बस्ने व्यवस्था आउँछ । त्यसका लागि होम स्टे सामुदायिक भवन वा होटल-लजको आवश्यकता पर्दछ । त्यो बाहेक बिजुली पानी शौचालय टेलिफोन सूचनाका माध्यमहरु आदिको पनि आवश्यकता पर्दछ । पर्यटनको विकासका सन्दर्भमा मानिसहरुको व्यवहारिक तौर तरिकाहरुमा पनि समयानुकूल सुधार हुँदै जानुपर्ने आवश्यकता छ । खास गरेर उनीहरुमा आधुनिक प्रकारको आतिथ्य सत्कारको सांस्कृतिक चेतनाको विकास हुनुपर्ने आवश्यकता छ । पर्यटनका सिलसिलामा विदेशी पर्यटकहरुको आगमनका लागि पत्रपत्रिका वेभसाइट आदिद्वारा पर्यटन गर्नुका साथै आन्तरिक पर्यटनको विकासका लागि पनि प्रयत्न गरिनु पर्दछ ।
पर्यटन विकासको कुनै बेग्लै विषय होइन । यो अन्य सबै प्रकारका विकास कार्यक्रमहरुका साथसाथै विकसित हुँदै जाने कुरा हो । पर्यटनको विकासले पुनः पूरै विकास कार्यमा मद्दत पु-याउछ । त्यसरी पर्यटन र अन्य सबै विकास कार्यक्रमहरुलाई सन्तुलित रुपले अगाडि बढाउने प्रयत्न गर्नुपर्दछ । यस सन्दर्भमा अन्तमा एउटा अर्को पक्षप्रति पनि हाम्रो ध्यान जानुपर्ने आवश्यकता छ । विद्यमान आर्थिक सामाजिक वा राजनीतिक व्यवस्थामा देशमा वा कुनै जिल्ला र गाउँमा पनि पर्यटन वा अन्य कुनै विकास भएमा त्यसबाट मुख्य रुपमा केही उच्च र सम्पन्न मुट्ठिभर व्यक्तिहरुलाई नै फाइदा पुग्ने गर्दछ । तर हाम्रो प्रयत्न यो हुनुपर्दछ कि त्यस प्रकारका विकास कार्यक्रमहरु जनताको ठूलो भागलाई मद्दत पुग्ने दिशातिर साचालित र विकसित होउन् । तर त्यसका लागि विद्यमान आर्थिक सामाजिक वा राजनीतिक व्यवस्थामा नै सुधार वा आमूल परिवर्तनको आवश्यकता पर्दछ र त्यो लामो तथा संगठित आन्दोलनद्वारा नै सम्भव हुने कुरा हो । त्यसकारण हामीले कुनै जिल्ला वा गाउँको विकासका लागि प्रयत्न गर्ने बेलामा त्यसबाट बहुसंख्यक शोषित पीडित जनतालाई पनि फाइदा पुगोस् भन्नका लागि साथसाथै प्रयत्न गर्दै जानुपर्दछ । त्यसरी ती दुवै पक्षमा ध्यान दिएर नै हामीले विकास कार्यक्रमहरुलाई सही प्रकारले अगाडि बढाउन सक्दछौं र बढाउनु पनि पर्दछ । त्यस सिलसिलामा जिल्लाको विकास र पर्यटनको विकासका कार्यक्रमहरुलाई जुन हदसम्म सामाजिकरुपले साचालन गर्नु प्रयत्न गिरंदै छ त्यो हदसम्म त्यस प्रकारका विकास कार्यक्रमहरुबाट बढी भन्दा बढी जनतालाई फाइदा पुग्ने र उनीहरुको जीवनस्तर माथि उठ्ने सम्भावना हुनेछ र त्यो पक्ष प्रति पनि हाम्रो ध्यान जानुपर्ने आवश्यकता छ ।
प्यूठान विकासको अवधारणापत्र
- मोहनविक्रम िसंह
कार्यक्रमका अध्यक्ष
आदरणीय अतिथि र सहभागी मित्रहरु
सर्वप्रथम मैले अन्तरसंवाद कार्यक्रम सामुदायिक रेडियो प्यूठानका तर्फबाट आयोजित यो अन्तरकि्रया कार्यक्रममा उपस्थित सबै अतिथि र सहभागी मित्रहरुलाई अभिनन्दन गर्न चाहन्छु । रेडियो प्यूठानले पहिले सधैंभन्दा बेग्लै अहिले खास गरेर प्यूठान जिल्ला र पर्यटनको विकासमा समेत जोड दिएर आफ्नो वार्षिक उत्सवको कार्यक्रम सम्पन्न गर्ने जुन आयोजना गरेको छ त्यो अत्यन्त प्रशंसनीय कार्य हो । त्यस प्रकारको मौलिक सुझबुझ र कार्यक्रमका लागि हामीले यो अन्तरकि्रया कार्यक्रमका आयोजकहरुलाई धन्यवाद दिन चाहन्छौं । त्यसका साथै यसप्रकारको कार्यक्रमले प्यूठान जिल्लाको विकास र पर्यटनमा मद्दत पुग्नुका साथै त्यो कार्यक्रमद्वारा उक्त प्रश्नहरुप्रति देशव्यापी रुपमा जनमत तथा समर्थन र सहयोगको वातावरण तयार पार्न दिनेछ र त्यसरी जिल्ला र जिल्लाको पर्यटनको विकासमा समेत योगदान दिनेछ भन्ने आशा र कामना पनि गर्दछौं ।
प्यूठान पश्चिम पहाडको पिछडिएका जिल्लाहरुमध्ये एउटा हो । यसको भू-उपयोगको कूल क्षेत्रफल १३२८९० हेक्टर र जनसंख्या २०५८ को जनगणनाअनुसार २१२४८४ छ । यसको सिमानामा बाग्लुङ गुल्मी अर्घाखाँची दाङ सल्यान र रोल्पा जिल्लाहरु जोडिएका छन् । यो जिल्ला प्राकृतिक र भौगोलिक दृष्टिले अत्यन्त समृद्धशाली र सुन्दर छ । जिल्लामा विकासका व्यापक सम्भावनाहरु छन् । झिमरुक र माडी जस्ता नदी धर्मावती र माडीका विशाल फाँट फैलिएको बन जंगल अग्ला पर्वत शिखर थुप्रै प्रजातीका बहुमूल्य जडिबुटी सुन्दर प्राकृतिक दृश्यहरु आदि वास्तवमा प्यूठानको ठूलो सम्पत्ति हो र तिनीहरुका आधारमा देशको एउटा विकसित जिल्लाका रुपमा प्यूठानको विकासका लागि प्रसस्त सम्भावना भएको कुरा स्पष्ट छ । तर तिनीहरुको ठीकसित उपयोग र विकास हुन नसक्दा हाम्रो जिल्ला त्यति धेरै सम्पन्न भएर पनि विकास कार्यहरु पछाडि परेका छन् र जनताले अत्यन्त गरिबीको जीवन बिताउन परेको छ । त्यो अवस्थाबाट सुधार र आमूल परिवर्तनका लागि सचेत संगठित र योजनावद्ध प्रयत्न गरिनु पर्ने आवश्यकता छ ।
२००७ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछिका गत दशकहरुमा जिल्लामा धेरै नै विकास कार्यहरु भएका छन् । तैपनि ती अत्यन्त कम छन् र स्वयं जिल्लाका विभिन्न क्षेत्रहरुमा विकासका जुन सम्भावनाहरु छन् तिनीहरुका दृष्टिले पनि अहिलेसम्म भएका विकास कार्यहरु धेरै नै कम छन् र त्यसका लागि अझै धेरै काम गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । त्यसका लागि ठूलो मात्रामा आर्थिक र प्राविधिक साधनहरुको आवश्यकता पर्दछ । तर जिल्लामा आवश्यकताको दृष्टिले अत्यन्त कम लगानी भएको छ । त्यस कारणले पनि जिल्लाको विकास पछाडि परेको छ । त्यो कमीलाई दुई प्रकारले पूरा गर्नु सम्भव छ र ती दुवै दिशामा प्रयत्न गरिनु पर्दछ । प्रथम जिल्लाको विकासका लागि सरकार वा विभिन्न सरकारी वा गैर-सरकारी संघ-संस्थाहरुबाट बढीभन्दा बढी सहायता उपलब्ध गराउने प्रयत्न गर्ने । द्वितीय जनस्तरमा पनि त्यसका लागि पहल गर्ने । जिल्लामा उक्त दुवै दिशामा केही न केही काम अवस्य पनि भएको छ । तर त्यो कार्यलाई अरु व्यापक र उच्च स्तरमा बढाउनु पर्ने आवश्यकता छ ।
देशका कुनै पनि पिछडिएका जिल्लाको विकासले सम्पूर्ण देशको विकासलाई मद्दत पुर् याउँछ । जब त्यसरी जिल्लाहरुको विकास हुँदै जान्छ सम्पूर्ण देशको विकास हुन्छ । वास्तवमा समस्या खालि प्यूठानको मात्र होइन सम्पूर्ण देशको अवस्था पिछडिएको छ । त्यसकारण देशलाई समुन्नत बनाउनका लागि अन्य धेरै प्रयत्न गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । जिल्लाहरुको विकासले त्यस प्रकारको राष्ट्रिय विकासका लागि जगको काम गर्न सक्दछ । त्यति मात्र होइन हाम्रो देश मुख्य रुपमा गाउँहरुमा बसेको छ । अर्को शब्दमा हाम्रो देश मुख्य रुपमा गाउँहरुको देश हो । त्यसकारण गाउँहरुमा हुने विकासले सम्पूर्ण देशको विकासमा मद्दत पुग्न सक्दछ । त्यसरी कुनै जिल्ला वा कुनै गाउँको विकासका लागि गरिने प्रयत्नहरु राष्ट्रिय विकासका अंगहरु हुन्छन् र तिनीहरुका बीचमा घनिष्ट अन्तरसम्बन्ध छ । त्यसकारण प्यूठान जिल्ला वा जिल्लाको कुनै गाउँको विकासका लागि गरिने प्रयत्नहरुलाई त्यही राष्ट्रिय सन्दर्भमा बुझ्न र सफल पार्ने प्रयत्न पनि गर्नुपर्दछ ।
हाम्रो देशको विकाससित सम्बन्धित एउटा गम्भीर प्रश्न यो हो कि विकासका कार्यहरु राजधानी केही ठूला शहरहरु वा केही खास क्षेत्रहरुमा केन्द्रित हुने गरेका छन् । त्यसले गर्दा देशमा सन्तुलित प्रकारले विकासको कार्य हुन सकेको छैन । देशका धेरै भागहरुमा विकासको कार्य उपेक्षित हुने गरेको छ जसमा प्यूठान जिल्ला पनि पर्दछ । त्यो अवस्थामा देशमा विकासका लागि समानुपातिक प्रकारको विकासको पद्धति अपनाउनु पर्दछ । त्यसको अर्थ हो विकासका सबै योजना र साधनहरु देशका सबै भागहरुमा समानुपातिक रुपले विकेन्द्रित गरिनु पर्दछ । कुरा त्यति मात्र होइन । जुन क्षेत्रहरु विकासको दृष्टिले पछाडि परेका छन् क्षतिपूर्तिको रुपमा तिनीहरुको विकास कार्यमा विशेष प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता छ । त्यसरी नै सम्पूर्ण देशको सही र सन्तुलित विकास हुन सक्नेछ । त्यसका लागि सरकारका केन्द्रीय योजना वा विकाससम्बन्धी नीतिहरुमा नै आमूल परिवर्तनको आवश्यकता छ ।
कुनै जिल्लाको विकास र प्रशासनको भूमिकामा घनिष्ट अन्तरसम्बन्ध हुन्छ । प्रशासनको स्वरुपले जति जति जनमुखी रुप ग्रहण गर्दै जान्छ त्यति त्यति नै विकासका कार्यहरु सफलतापूर्वक अगाडि बढ्ने गर्दछन् । प्रशासनको गलत प्रकारको कार्यप्रणालीका कारणले विकास कार्यहरु काफी हदसम्म अवरुद्ध वा कुण्ठित हुने गर्दछन् । प्रशासनको कार्यप्रणाली कुन प्रकारको हुन्छ त्यो कुरा सर्वप्रथमता देशको सामाजिक र सांस्कृतिक अवस्था वा स्वयं प्रशासनको विकासको स्तरले निर्धारित गर्ने कुरा हो । त्यो बाहेक सरकार तथा राजनीतिक संगठनहरु र मुख्यतः सत्तारुढ दलहरुको नीति वा भूमिकाले पनि सम्पूर्ण देश विभिन्न जिल्ला वा गाउँहरुको विकासका कार्यक्रमहरुलाई काफी हदसम्म प्रभावित गर्ने गर्दछन् । त्यसकारण सम्पूर्ण देश वा प्यूठान जिल्लाको विकाससम्बन्धी कार्यहरुबारे विचार गर्दा सरकार र विभिन्न राजनीतिक संगठनहरुका नीति तथा भूमिकाका बारे पनि विचार गर्नुपर्दछ र यो प्रयत्न गर्नुपर्दछ कि उनीहरुहरुका नीति र भूमिकाका कारणले जिल्लाको विकासमा बाधा नपुगोस् । यस सन्दर्भमा अर्को पक्षतिर पनि हाम्रो ध्यान जानुपर्ने आवश्यकता छ । देश वा कुनै जिल्लाको विकासका लागि सरकारको ध्यान आकर्षित गर्नका लागि कैयौंपल्ट व्यापक जनमत तयार पार्नुपर्ने वा आन्दोलन संगठित गर्नुपर्ने आवश्यकता हुन्छ । प्यूठान जिल्लाको सन्दर्भमा पनि त्यस प्रकारको राजनीतिक भूमिकाको आवश्यकतालाई अस्वीकार गर्न सकिन्न । त्यस सन्दर्भमा एउटा अर्को महत्वपूर्ण कार्यप्रति पनि हाम्रो ध्यान जानुपर्ने आवश्यकता छ । जिल्लाको विकासका लागि विभिन्न सामाजिक संघ-संस्था राजनीतिक संगठन वा आम जनताले समेत आपसका विभिन्न सैद्धान्तिक राजनीतिक संस्थागत वा दलीय मतभिन्नताहरुका बाबजुद आपसमा एकता वा परस्परमा सहयोग गर्ने नीति अपनाउनु पर्दछ । त्यसरी नै प्यूठानजस्तो एउटा पिछडिएको जिल्लालाई उन्नत अवस्थामा विकसित गर्नु सम्भव हुनेछ र त्यसका लागि प्यूठानसित सम्बन्धित सम्पूर्ण जनता संघ-संस्था वा राजनीतिक संगठनको ध्यान जानुपर्ने आवश्यकता छ ।
प्यूठानबाट आएर राजधानीमा वसोवास गर्ने मानिसहरुको संख्या ठूलो छ । विभिन्न पेशा कारोवार अध्ययन आदिका सिलसिलामा उनीहरु राजधानीमा आएर अस्थायी वा स्थायी प्रकारले वसोवास गर्ने गर्दछन् । उनीहरुले काठमाडौंमा बसेको बेलामा आफ्ना विभिन्न कामहरुका साथै जिल्लाको विकाससित सम्बन्धित प्रश्नहरुमा पनि केही ध्यान दिएमा जिल्लाको विकासमा धेरै नै मद्दत पुग्न सक्दछ । त्यस सिलसिलामा बन्दिपुरबाट आएर काठमाडौं बसोवास गरेर मानिसहरुले बन्दिपुरको विकास वा त्यसलाई पर्यटन क्षेत्रको रुपमा विकासका लागि गरेका प्रयत्नहरु विशेष रुपले उल्लेखनीय छन् र त्यसबाट हामीले पनि शिक्षा लिनुपर्ने आवश्यकता छ । त्यस दिशामा गतकालमा प्यूठानसित सम्बन्धित विभिन्न संस्था वा व्यक्तिहरुद्वारा प्रयत्नहरु हुँदै आएका छन् । त्यो प्रयत्नलाई अरु अगाडि बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ । त्यस प्रकारको पृष्ठभूमिमा प्यूठान रेडियोले जिल्लाको विकाससित सम्बन्धित समस्याहरुबारे छलफलको जुन आयोजना गरिएको छ यसले विशेष महत्व राख्दछ । यो भेलामा जिल्लाको विकासबारे हुने छलफलबाट राजधानीमा बस्ने प्यूठानीहरुको जिल्लाको विकासतर्फ ध्यान आकर्षित गर्न जिल्लाका विकास कार्यक्रमहरुसित उनीहरुको भूमिकाको सामन्जस्यता कायम गर्न जिल्ला वा विभिन्न गाउँहरुका विकास कार्यक्रमहरुमा पहलकदमी गर्न उनीहरुलाई प्रेरित गर्ने र त्यसरी समष्टि रुपमा प्यूठानको विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुग्नेछ भन्ने हामीले आशा र विश्वास गर्नुपर्दछ ।
जिल्लाको विकाससम्बन्धी समस्याबारे विचार गर्दा मुख्य रुपले यी विषयहरुमा ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ ः १ शिक्षा २ स्वास्थ्य ३ यातायात ४ कृषि ५ उद्योग ६ पर्यटन ७ वृक्षारोपण र जंगलको रक्षा ८ सामाजिक विकास ९ लोकसंस्कृतिको प्रवर्धन र विकास १० ऐतिहासिक र पुरातात्विक महत्वका स्थानहरुको उत्खनन संरक्षण आदि । उक्त विषयहरुमध्ये शिक्षा र यातायातबारे जिल्लामा केही न केही विकाससम्बन्धी कार्यहरु हुने गरेका छन् । तर तिनीहरुलाई अरु उच्चस्तरमा विकसित गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । कृषिको पनि परम्परागत प्रणालीलाई बदलेर आधुनिक उन्नत वैज्ञानिक र व्यवसायीक रुप दिनका लागि विशेष प्रयत्न गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । प्यूठानमा उद्योगको विकासका लागि भएका विशेष सम्भावनाहरुप्रति हाम्रो ध्यान जानुपर्ने आवश्यकता छ । प्यूठान लोडसेडिङ्मुक्त जिल्ला घोषित भएको छ यद्यपि व्यवहारमा त्यहाँ पनि केही न केही लोडसेडिङका लक्षणहरु देखापर्ने गरेका छन् । तैपनि प्यूठान मुख्य रुपले लोडसेडिङ मुक्त जिल्ला भएकाले अन्य जिल्लाहरुमा भन्दा बेग्लै त्यहाँ आधुनिक प्रकारका उद्योगहरुको विकासका लागि बिजुलीको समस्या अन्त्रय जस्तो गम्भीर छैन । त्यसका साथै प्यूठानको नजिकै भालुवाङमा राजमार्ग भएकाले प्यूठानका औद्योगिक उत्पादनहरुको निर्यातका लागि पनि धेरै कठिनाई छैन । त्यो स्थितिबाट फाइदा उठाउँदै जिल्लामा उद्योगहरुको विकासको लागि विशेष पहलकदमी गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । जिल्लामा यातायातको विकासका लागि पनि धेरै सम्भावनाहरु छन् । त्यो दिशामा केही काम भएको छ तर त्यसको विकासका लागि अरु प्रयत्न गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । वृक्षारोपण र जंगलको रक्षा सामाजिक विकास लोकसंस्कृतिको प्रर्धन र विकास तथा १० ऐतिहासिक र पुरातात्विक महत्वका स्थानहरुको उत्खनन संरक्षण आदि क्षेत्रहरुमा पनि योजनावद्ध प्रकारले प्रयत्न गर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।
प्यूठानको विकासबारे विचार गर्दा पर्यटनको विकासमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ । आधुनिक युगमा जुनसुकै देशमा पनि पर्यटनले धेरै नै महत्व राख्दछ । हाम्रो देशमा पनि पर्यटनले एउटा उद्योगको रुप िलंदै गइरहेको छ । पर्यटनको विकासबाट विभिन्न आर्थिक क्षेत्रहरुको विकासमा मद्दत पुग्दछ । त्यसको अर्को पक्ष यो हो कि पर्यटनलाई अगाडि बढाउनका लागि वा त्यसका लागि पूर्वाधार तयार पार्नका लागि कैयौं क्षेत्रहरुमा विशेषगरी आर्थिक क्षेत्रहरुमा विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता हुन्छ । त्यसरी पर्यटन र आर्थिक विकास दुवैले एक अर्कालाई मद्दत पुराउँछन् । आजको विश्वमा ग्रामीण पर्यटन विशेष रुपले लोकपि्रय हुँदै गएको छ । विकसित देशका मानिसहरुमा पनि जनजीवन जस्तो छ त्यही रुपमा हेर्ने र त्यसको अध्ययन गर्ने रुची बढ्दै गइरहेको छ । त्यही प्रकारको पृष्ठभूमिमा केही दशकयता नेपालमा ग्रामीण पर्यटन प्रति मानिसहरुको ध्यान जान थालेको छ र गाउँहरुलाई आधार बनाएर कैयौं जिल्लाहरुमा पर्यटनलाई अगाडि बढाउने प्रयत्नहरु सुरु भएका छन् । त्यस सिलसिलामा घान्दु्रक कास्कीको नाम विशेष रुपले उल्लेखनीय छ । वास्तवमा आज घान्द्रुक अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकहरुको एउटा केन्द्र नै बनेको छ । त्यसका साथै सिरुवारी स्याङ्जा घलेगाउँ लमजुड्ड बन्दीपुर तनहुँ वल्थली काभ्रे आदिका ग्रामीण पर्यटन क्षेत्रहरु विशेष रुपले उल्लेखनीय छन् । प्यूठानमा पनि त्यस प्रका प्यूठानमा पनि त्यस प्रकारका पर्यटन क्षेत्रहरुको विकासका लागि प्रसस्त सम्भावनाहरु छन् र तिनीहरुको विकासप्रति हाम्रो ध्यान जानुपर्दछ ।
प्यूठान जिल्लाका कैयौं स्थानहरुलाई पर्यटकीय क्षेत्रहरु बनाउने दिशामा सरकारी वा गैर-सरकारीस्तरमा छलफल र प्रयत्नहरु प्रारम्भ भएका छन् । त्यस सिलसिलामा स्वर्गद्वारी आश्रम ऐरावती गौमुखी मल्लरानी नौबहिनी लेख आदि स्थानहरुलाई पर्यटकीय क्षेत्रको रुपमा विकास गर्नका लागि प्रयत्नहरु हुन थालेका छन् जुन स्वागतयोग्य कुरा हो । यिनीहरुमध्ये स्वर्गद्वारी नेपालको नै प्रसिद्ध धार्मिक स्थान हो र ठूलो संख्यामा पर्यटकहरु त्यहाँ आउने गर्दछन् । अहिले भिङ्गृबाट स्वर्गद्वारी जाने बाटो बनेपछि त्यसको महत्व झन् बढेर गएको छ । ऐरावती झिमरुक र माडी माण्डवी नदीको दोभान हो । त्यो स्थान प्राकृतिक दृष्टिकोणले अत्यन्त सुन्दर हुनुका साथै धार्मिक दृष्टिकोणले पनि त्यसको महत्व छ । गौमुखी झिमरुक नदीको मुहान हो । मल्लरानी प्यूठानको सदरमुकामको माथि पर्वत शिखरमा रहेको प्राकृतिक दृष्टिले अत्यन्त सुन्दर स्थान हो । यहाँबाट देखिने झिमरुक नदीका छेउको विशाल फाँट र चारैतिरको पर्वत श्रृंखलाको सुन्दर दृश्यले गर्दा पर्यटकीय दृष्टिकोणले त्यो स्थानको धेरै नै महत्व छ र त्यसको विकासका धेरै नै सम्भावनाहरु छन् । भित्रिकोट बाइसे-चौविसे राज्यहरुमध्ये प्यूठान राज्यको राजधानी रहेको ऐतिहासिक स्थान हो । नौबहिनी लेख स्याउलीबाङको प्राकृतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण स्थान हो । त्यसै गरेर लिस्ने लेकले प्राकृतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण स्थान राख्दछ ।
यो लेकमा ओखरकोटको पर्यटकीय स्थानको रुपमा विकासको सम्भावनाबारे पनि केही चर्चा गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । त्यो गाउँमा बाइसे-चौवीसे राजाहरुभन्दा पहिलेका भूरे टाकुरे जाट राजाको बेलाका दरबार वा सभाकक्षका भग्नावशेषहरु अहिले पनि छन् । त्यहाँ खड्ग देवताको मन्दिर छ । प्राकृतिक दृष्टिले पनि त्यो सुन्दर छ र त्यहाँबाट चारैतिरका अग्ला शिखर र नदीहरु समेतका सुन्दर दृश्यहरु देखिन्छन् । यी कारणहरुले गर्दाखेरी ऐतिहासिक पुरातात्विक र प्राकृतिक सौन्दर्यका दृष्टिकोणले पनि ओखरकोटलाई पर्यटक स्थलको रुपमा विकास गर्नका लागि व्यापक सम्भावना भएको कुरा प्रष्ट छ । ती सबै कुराहरु बाहेक ओखरकोटको मच्छीबाट मोटरबाटो राजमार्गसम्म जोडिएकॊ त्यहाँबाट अर्घाखाँची र गुल्मीलाई जोड्ने मोटरबाटो बनिसकेका तथा बाग्लुड्ड र ढोरपाटन जाने बाटोसमेतको योजना भएकाले यातायातका दृष्टिकोणले पनि ओखरकोटको महत्व बढेर गएको छ । उक्त सबै कुराहरुभन्दा बेग्लै ओखरकोटमा पर्यटनको विकासको अर्को महत्वपूर्ण पक्षतिर पनि हाम्रो ध्यान जानुपर्ने आवश्यकता छ । खालि ऐतिहासिक पुरातात्विक वा प्राकृतिक दृष्टिकोणले मात्र होइन ग्रामीण पर्यटनको विकासको दृष्टिकोणले पनि ओखरकोटको विशेष महत्व छ र त्यो दृष्टिकोणले त्यो गाउँमा ग्रामीण पर्यटन विकासका लागि प्रयत्न प्रारम्भ भएको छ । ओखरकोटको पर्यटनको मुख्य केन्द्र ओखरकोटको कोट नै हुनेछ जो ऐतिहासिक पुरातात्विक र प्राकृतिक दृष्टिले समेत महत्वपूर्ण स्थान हो । तर ग्रामीण पर्यटनको विकासका दृष्टिकोणले त्यो गाउँ वा त्यहाँ वसोवास गर्ने जनताको जनजीवन वा सांस्कृतिक पक्ष नै त्यो गाउँको पर्यटनसम्बन्धी कार्यक्रमको मुख्य पक्ष हुनेछ । ओखरकोट गाउँको पर्यटनलाई प्यूठान जिल्लाका ७ नं। र ८ नं। इलाकाहरुमा पर्ने वाङ्गेमरोट बाँदीकोट नारीकोट अर्खा पूँजा राजवारा लिवाङ र तुषारालाई ओखरकोटबाट पर्यटकीय पैदल मार्गसित जोडेमा त्यो पूरै क्षेत्रमा ग्रामीण पर्यटनको विकासका लागि धेरै मद्दत पुग्नेछ । उक्त कार्यहरु पूरा गर्नका लागि ओखरकोट पर्यटन एवं ग्रामीण विकास सेवा समिति प्यूठानको गठन भएर त्यसले त्यो दिशामा पहलकदमी पनि सुरु गरेको छ । ओखरकोट गा।वि।स। प्यूठान जि।वि।स। र काठमाडौं जि।वि।स। समेतको सिफारिस लिएर काठमाडौंको जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा त्यो संस्था दर्ता समेत भइसकेको छ । त्यसका तर्फबाट बन्न थालेको वेभसाइट ः यपजबचपयततयगचष्क्र।यचन।लउ तथा त्यो समितिका तर्फबाट छिटै प्रकाशित हुने ओखरकोट पत्रिकाद्वारा त्यो गाउँमा ग्रामीण पर्यटन विकासको प्रयत्नमा महत्वपूर्ण योगदान पुग्नेछ भन्ने हामीले आशा गरेका छौं । निश्चय नै उक्त सबै कार्यहरु एकदम प्रारम्भिक अवस्थामा नै छन् । ओखरकोटमा ग्रामीण पर्यटनका दृष्टिले पर्यटनको विकासका लागि जुन प्रयत्न गरिदैंछ त्यस प्रकारका सम्भावनाहरु प्यूठानका अन्य गाउँमा पनि धेरै नै छन् । ती सबै सम्भावनाहरुलाई उपयोग गर्दै जिल्लाव्यापी रुपमा जिल्लामा पर्यटन र समग्र विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुग्नेछ भन्ने हामीले आशा गर्नुपर्दछ र त्यो दिशामा सचेत तथा संगठित प्रयत्न पनि गरिनु पर्दछ ।
प्यूठानका विभिन्न इलाकाहरुमा त्यसरी पर्यटनको विकास गर्दै लगेर तिनीहरुलाईद्दड ूप्याकेजू पर्यटन कार्यक्रमका रुपमा सामेल गर्न सकिन्छ । त्यसरी दाङबाट प्यूठानमा प्रवेश गरेर स्वर्गद्वारी ऐरावती भित्रीकोट मल्लरानी ओखरकोट गौमुखीका बीचमा मोटर सडकको सुविधा भएकाले ती सबैका बीचमा एउटै प्याकेज कार्यक्रम अन्तर्गत पर्यटनलाई व्यवस्थित पार्ने सम्भावना छ । केही पूर्वाधार तयार पार्ने वित्तिकै त्यो कार्य सजिलैसित सम्पन्न गर्न सकिन्छ । नौबहिनी र लिस्नेमा तत्काल त्यस प्रकारको यातायातको सुविधा नभएकाले पैदल पर्यटकीय यात्रामा जाने पर्यटकहरुका लागि त्यहाँ पर्यटकीय पैदल मार्गको निर्माण गरेर ती स्थानहरुमा पनि पर्यटनको विकासका लागि आधार तयार पार्न सकिन्छ र ती स्थानहरुलाई पनि मोटरबाटोसित जोड्ने प्रयत्न गरेर ती स्थानहरुलाई समेत जिल्लास्तरीय पर्यटकीय प्याकेज कार्यक्रमका रुपमा साचालन गर्नु सम्भव हुनेछ । कुनै खास क्षेत्रको जनजीवन वा ऐतिहासिक सांस्कृतिक अध्ययन गर्न चाहेमा त्यसका लागि बेग्लै कार्यक्रम बनाउन सक्दछन् । पर्यटनको विकासका लागि कतिपय पूर्वाधारहरुको निर्माणको आवश्यकता पर्दछ जसमा सर्वप्रथम खाने-बस्ने व्यवस्था आउँछ । त्यसका लागि होम स्टे सामुदायिक भवन वा होटल-लजको आवश्यकता पर्दछ । त्यो बाहेक बिजुली पानी शौचालय टेलिफोन सूचनाका माध्यमहरु आदिको पनि आवश्यकता पर्दछ । पर्यटनको विकासका सन्दर्भमा मानिसहरुको व्यवहारिक तौर तरिकाहरुमा पनि समयानुकूल सुधार हुँदै जानुपर्ने आवश्यकता छ । खास गरेर उनीहरुमा आधुनिक प्रकारको आतिथ्य सत्कारको सांस्कृतिक चेतनाको विकास हुनुपर्ने आवश्यकता छ । पर्यटनका सिलसिलामा विदेशी पर्यटकहरुको आगमनका लागि पत्रपत्रिका वेभसाइट आदिद्वारा पर्यटन गर्नुका साथै आन्तरिक पर्यटनको विकासका लागि पनि प्रयत्न गरिनु पर्दछ ।
पर्यटन विकासको कुनै बेग्लै विषय होइन । यो अन्य सबै प्रकारका विकास कार्यक्रमहरुका साथसाथै विकसित हुँदै जाने कुरा हो । पर्यटनको विकासले पुनः पूरै विकास कार्यमा मद्दत पु-याउछ । त्यसरी पर्यटन र अन्य सबै विकास कार्यक्रमहरुलाई सन्तुलित रुपले अगाडि बढाउने प्रयत्न गर्नुपर्दछ । यस सन्दर्भमा अन्तमा एउटा अर्को पक्षप्रति पनि हाम्रो ध्यान जानुपर्ने आवश्यकता छ । विद्यमान आर्थिक सामाजिक वा राजनीतिक व्यवस्थामा देशमा वा कुनै जिल्ला र गाउँमा पनि पर्यटन वा अन्य कुनै विकास भएमा त्यसबाट मुख्य रुपमा केही उच्च र सम्पन्न मुट्ठिभर व्यक्तिहरुलाई नै फाइदा पुग्ने गर्दछ । तर हाम्रो प्रयत्न यो हुनुपर्दछ कि त्यस प्रकारका विकास कार्यक्रमहरु जनताको ठूलो भागलाई मद्दत पुग्ने दिशातिर साचालित र विकसित होउन् । तर त्यसका लागि विद्यमान आर्थिक सामाजिक वा राजनीतिक व्यवस्थामा नै सुधार वा आमूल परिवर्तनको आवश्यकता पर्दछ र त्यो लामो तथा संगठित आन्दोलनद्वारा नै सम्भव हुने कुरा हो । त्यसकारण हामीले कुनै जिल्ला वा गाउँको विकासका लागि प्रयत्न गर्ने बेलामा त्यसबाट बहुसंख्यक शोषित पीडित जनतालाई पनि फाइदा पुगोस् भन्नका लागि साथसाथै प्रयत्न गर्दै जानुपर्दछ । त्यसरी ती दुवै पक्षमा ध्यान दिएर नै हामीले विकास कार्यक्रमहरुलाई सही प्रकारले अगाडि बढाउन सक्दछौं र बढाउनु पनि पर्दछ । त्यस सिलसिलामा जिल्लाको विकास र पर्यटनको विकासका कार्यक्रमहरुलाई जुन हदसम्म सामाजिकरुपले साचालन गर्नु प्रयत्न गिरंदै छ त्यो हदसम्म त्यस प्रकारका विकास कार्यक्रमहरुबाट बढी भन्दा बढी जनतालाई फाइदा पुग्ने र उनीहरुको जीवनस्तर माथि उठ्ने सम्भावना हुनेछ र त्यो पक्ष प्रति पनि हाम्रो ध्यान जानुपर्ने आवश्यकता छ ।
Sunday, November 15, 2009
Email Address of Patner Radio
janakifm@yahoo.com, radiomgd@hotmail.com, radiobajura104@gmail.com, newsradionarayani@gmail.com, vijayafmbharat@gmail.com, vijayafm101.6@gmail.com, namastefm@gmail.com, radio.samad.np@gmail.com, radio894@gmail.com, mahakalinews@gmail.com, abhimat.lil@gmail.com, rajesh.dhankuta@gmail.com, news.babita@gmail.com, dipeshpachhai@gmail.com, jagarannews@gmail.com, shakeel.npj@gmail.com, newsradiojnk@gmail.com, radioparbat@yahoo.com, radiogandaki@yahoo.com, radiosharadafm@yahoo.com, news@radiolumbini.org, ilamfm@enet.com.np, madisetifm@yahoo.com, radiomyagdi104.4@hotmail.com, radiompdang@gmail.com, radiobheri@gmail.com, tikapurfmnews@gmail.com, radiodangfm@gmail.com, fmsindhuli@gmail.com, muktifm@gmail.com, radiopyuthan@yahoo.com, saadanepal@yahoo.com, newsdesk104@gmail.com, bulbulefm@yahoo.com, radiojanakpur@yahoo.com, radiodeurali@gmail.com, rautahatfm@gmail.com, radiorolpa@gmail.com, nuwakotfm@gmail.com, news.radiomidpoint@gmail.com, radiochitwan@gmail.com, radiomahakali@gmail.com, radiorapti@yahoo.com, solufm@gmail.com, himalfm@yahoo.com, radiodeukhuri@yahoo.com, radioappanmithila@gmail.com, afnofm@hdcsnepal.org, radiomakalu@yahoo.com, radiosalyanfm@gmail.com, radiodarpan2@gmail.com, bikashnews@gmail.com, bherifm105.4@gmail.com, radiobuddhanews@gmail.com, dipaknews@gmail.com, crmhalchal@gmail.com, radio_parvat0393@yahoo.com, radiodhading@gmail.com, shuklaphantafm@yahoo.com, himalfm@gmail.com, gorkhadiary@gmail.com, bfmnews912@gmail.com, baglungfm@gmail.com, baglungfm@yahoo.com, damaulifm94.2@gmail.com, doodhkoshifm@hotmail.com, fm.samad.np@gmail.com, fmdailekh104@gmail.com, foden2058@yahoo.com, ggfmkailali@gmail.com, ilam_fm@yahoo.com, jiwanshahi@gmail.com, kalinchowkfm@yahoo.com, madanpokharafm@ntc.net.np, mandavifm97@yahoo.com, mpfm104mhz.nepal@gmail.com, muktinath.fm@gmail.com, narayanifm@ntc.net.np, ncfm_radio7@yahoo.com, nepalbani@gmail.com, pacocentre@gmail.com, pacocentre@walla.com, pitam200@gmail.com, prakash_lamichhane@hotmail.com, r.nepalbani@gmail.com, racharya2@gmail.com, radio_parasi@yahoo.com, radiobheri@yahoo.com, radiodangfm@ntc.net.np, radiodhankuta@yahoo.com, radiojagaran@gmail.com, radiojanaawaj@ntc.net.np, radiokohalpurfm@gmail.com, radiomidpoint@gmail.com, radiomp@ntc.net.np, radionamobuddha@gmail.com, radiopalung@ntc.net.np, radiorup102@yahoo.com, rai_ad230@yahoo.com, ramjiktm@yahoo.com, reach2056@yahoo.com, rkfm105.2@gmail.com, rmrc_npj@wlink.com.np, rsailung@ntc.net.np, sahsital@gmail.com, sailungfm104@yahoo.com, salyan_fm111@yahoo.com, samagra@ntc.net.np, samuhikuthan@gmail.com, sarangkotfm@yahoo.com, semawaj@gmail.com, shaktifm@ntc.net.np, sherpadandu@hotmail.com, sldevkota@yahoo.com, subedipadam@yahoo.co.in, sugans@mos.com.np, tikapurfm101@gmail.com, tiwari_gopal@hotmail.com, tulsipur_fm@yahoo.com, upshah76@gmail.com, vvs@ntc.net.np, yaef_ast_60@hotmail.com, rupa.npj@gmail.com, srijana.acharya@gmail.com, appuswl@gmail.com, aarju2008@gmail.com, irajbanshi@yahoo.com, sarureporter@gmail.com, news.97fm@gmail.com, bd.palung@gmail.com, annapurnanews@gmail.com, rajendraacharya@gmail.com, sarangkotkhabar@gmail.com, radiotanahun@gmail.com, sandhyasharma.smr@gmail.com, paschimanchalfm@gmail.com, jhasinha@gmail.com, hetaudafmnews@gmail.com, lila.skfm@gmail.com, ranadhoj20@gmail.com, shekhar90mhz@gmail.com, nkhadka154@gmail.com, news.dhading@gmail.com, pavi.sweet1@gmail.com, pdhakal.npj@gmail.com, milanvijayafm@gmail.com, yatrishekhar@gmail.com, mishrarakesh20@gmail.com, bikalpa.ritu@gmail.com, sbhandari.sis@gmail.com, dhaulagirifm@ntc.net.np, radiosharadasalyan@gmail.com, ichchhuk@gmail.com, pratiksalyani@yahoo.com, jha_sudip@yahoo.com, ranjit066@ymail.com, rupfmnews@gmail.com, hemraj195@gmail.com, dhurbanewsexpress@gmail.com, krantishah103.8@gmail.com, news90fm@gmail.com
Saturday, November 14, 2009
About PYUTHAN
प्यूठानको परिचय ः-
नेपाल राज्यको मध्यपश्चिमको मध्य पहाडी जिल्ला प्यूठान महेन्द्र राजमार्गको मध्यखण्ड दाङ्गको भालुवाङवाट राप्ती नदि किनारै किनार ९ कि।मि। मा स्वर्गद्धारी प्यूठान प्रबेशद्धारको गेट वाङ्गेशाल-७ ददेरीवाट प्यूठान सुरु हुन्छ । त्यसपछि प्यूठान प्रबेश गरि ६७ कि।मि। मा प्यूठान सदरमुकाम खलंगा रहेको छ । हाल ग्रावेल भईसकेको सुगम सडक र अव कालोपत्रे सडकको निर्माण कार्य संचालन भै रहेको छ । जसले गर्दा प्यूठानको सुगम सडकवाट पनी पहिचान हुनेछ ।
प्यूठान जिल्ला समुन्द्र सतहको ३०५ मि। उचाईदेखि ३६५९ मि।sाे उचाईमा रहेको छ । उष्ण समशितोष्ण र शित हावापानी भएको यहाँको वार्षिक वर्षा सरदर १३०० मि।मि। रहेको छ । मध्यम किसिमको हावापानी रहेको प्यूठान जिल्लाको अधिकतम तापक्रम ३० डिग्री सेल्सीयस र न्युनतम तापक्रम १४।८ डिग्री सेल्सीयस रहेको छ ।
२०१९ साल पुर्व प्यूठान भित्रीकोट नारीकोट उदयपुरकोट माडी खोला कालासेष र वाईसखुवा गरी ६ थुममा विभाजित भएकोमा २०१९ मा कालाशेष र वाईसखुवा रोल्पामा गाभिए । हाल प्यूठान जिल्ला २ निर्वाचन क्षेत्र ११ ईलाका र ४९ गाविसमा विभाजन गरिएको छ ।
मध्य पर्वतिय क्षेत्रभित्र पर्ने यो जिल्ला ८२।३० डिग्री देखी ८३ डिग्री पुर्व देशान्तर तथा २७।५५ डिग्री देखि २८।२५ डिग्री उत्तरी अक्षांश भित्र पर्दछ यस जिल्लाको कुल क्षेत्रफल १३०९ वर्ग किलोमिटर छ । यसरी परिचित छ प्यूठान ।
पवित्र तिर्थस्थल स्वर्गद्धारी ः-
प्यूठानको अग्लो डाँडामा समुन्द्र सतहदेखि २१२१ मि। १६०० रोपनी जग्गामा फैलिएको स्वर्गद्धारी आश्रम करिव ११५ वर्षदेखि अनवरत रुपमा अग्नीको ज्वालासंगको अखण्ड धुनी बेद पुजा बलीविनाको पुजा सयौ गाइ्र स्वर्गद्धारीको भाजिको साग आदि यसका आकर्षण हून् । त्यहाँवाट देखिने धवलागिरी हिमाल र जलजला हिमालको सौन्दर्यता यसको महत्व बढाएको छ ।
सदरमूकाम खलंगावाट िभंगृसम्म ३५।५ कि।मि। बस यात्रा गर्न सकिन्छ भने त्यहाँवाट निर्माणाधिन करिब १३ कि।मि। सडक पैदलमार्फत पार गरेपछी स्वर्गद्धारी पुगिन्छ । स्वर्गद्धारी आश्रमको दाङ्ग जिल्लाका बिभिन्न ठाँउमा गरि १०५० विघा जमिन स्वामित्वमा रहेको छ । त्यहाँको उत्पादनलाई स्वर्गद्धारी लगि भक्तजनहरुलाई समेत निःशुल्क खानपिनको व्यवस्था गरिन्छ । नेपाल भित्रवाट भन्दा भारतको उत्तरप्रदेश लगायतका स्थानवाट आउने भक्तजनहरुको ज्यादै आस्थाको केन्द्र बनेको छ -स्वर्गद्धारी । स्वर्गद्धारी पुग्ने जो कसैले पनि आश्रामको बिभुतिसंग नरिवलको प्रसाद ग्रहण गर्ने परम्परा पनी छ । बर्षै पिछ्छे मित्र राष्ट्र भारतका उत्तर प्रदेश उत्तराखण्ड लगाएत भारतका बिभिन्न स्थानका ३० हजार भन्दा बढि श्रद्धालु भत्तजनहरुले ५ घण्टाको लामो पदयात्रा गरि दर्शन गरेको पाइएको छ ।
मठमन्दिर ः
खलंगाका शिवालय गणेशस्थान भिमसेनस्थान सरस्वती बिजुवारका कालिकास्थान जालपास्थान मन्दिर झिम्रूक नदिको उत्गम स्थल गौमूखी दूई नदिको संगम ऐरावती देश÷विदेशवासीको आस्थाको केन्द्र झाकि्रस्थान देवस्थल प्यूठानका अतिरिक्त पर्यटकीय स्थलहरु हून् ।
प्राकृतिक सौन्दर्यः
मनोरम प्राकृतिक दृश्यले पूर्ण स्वर्गद्वारी धर्मावती र पकलाको फसा्रवथान गुफा वाग्लुङसंग जोडिएको स्याउलिवाङको कोठीभिर लेक वाङ्गेशालको घना चारकोसे जंगल स्याउलिवाङ्गको कोणधारी जंगल प्यूठानी जंगलमा पाईने बहु रंगका पुतली तथा मृगहरु आदि ।
स्थानीय उत्पादन ः
प्यूठानमा रहेको लोक्ताबाट नेपाली कागज जडिवुटी र कृषिजन्य उत्पादन वाँस तथा निगालोबाट बनेका सामाग्री खरा÷अर्खाको जंगली आलु र वादिकोटको आलखोलाको स्थानीय आलु ँप्यूठानी रातो मुला” ँप्यूठानी वाघमुखे चुलेसी” स्वर्गद्धारी र तुषाराको सुन्तला र मरन्ठानाको कमला तिराम मर्कावाङ्ग ढुंगेगढी र हंशपुरको अदुवा मह आदि । डामृ लिघा लुङ् र खवाङ् लगायतका गाविसमा पाईने ँस्लेट” निजी खरवारी र जंगलमा प्रसस्त मात्रामा पाईने चिउरी अल्लोबाट बनेका कपडाहरु आदि यहाँका आकर्षक उत्पादनहरु हन्
Subscribe to:
Comments (Atom)